Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Vaccine và miễn dịch chủ động, thụ động
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em giải thích được cơ chế vaccine tạo ra trí nhớ miễn dịch mà không gây bệnh, phân biệt được miễn dịch chủ động với miễn dịch thụ động theo tốc độ và thời gian tác dụng, và giải thích được vì sao tỉ lệ tiêm chủng cao trong cộng đồng bảo vệ được cả những người không thể tiêm.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã học tế bào nhớ hình thành sau lần tiếp xúc đầu tiên với một kháng nguyên, khiến đáp ứng lần hai nhanh và mạnh hơn hẳn (same-grade bridge). Bài này hỏi: nếu trí nhớ đó có ích như vậy, có cách nào để cơ thể có được nó mà không phải trải qua đúng lần mắc bệnh đầu tiên — vốn có thể nguy hiểm — hay không?
Khởi động
Trẻ nhỏ được tiêm nhiều mũi vaccine trong những năm đầu đời, dù chưa từng mắc các bệnh mà vaccine đó phòng ngừa. Vaccine đưa vào cơ thể thứ gì, và vì sao nó giúp cơ thể sẵn sàng đối phó với mầm bệnh thật mà không khiến trẻ mắc bệnh?
Kiến thức trọng tâm
Vaccine chứa kháng nguyên đã được xử lí để mất khả năng gây bệnh — có thể là mầm bệnh làm yếu, mầm bệnh bất hoạt, hoặc chỉ một mảnh kháng nguyên đặc trưng — nhưng vẫn giữ đúng đặc điểm mà hệ miễn dịch nhận diện được. Khi tiêm vào cơ thể, kháng nguyên này kích hoạt tế bào lympho B và T đúng như một lần tiếp xúc thật, dẫn tới đáp ứng lần đầu và hình thành tế bào nhớ — nhưng không gây ra bệnh, vì bản thân kháng nguyên trong vaccine không còn khả năng gây hại.
Nhờ vậy, khi cơ thể sau này gặp đúng mầm bệnh thật ngoài tự nhiên, tế bào nhớ đã có sẵn sẽ tạo ra đáp ứng lần hai — nhanh và mạnh — trước khi mầm bệnh kịp nhân lên đủ nhiều để gây bệnh rõ rệt. Đây là cơ chế cốt lõi của vaccine: tạo ra trí nhớ miễn dịch bằng con đường an toàn, thay vì bắt cơ thể trải qua đúng lần mắc bệnh đầu tiên.
Vaccine không tạo ra một cơ chế mới — nó tận dụng đúng cơ chế trí nhớ miễn dịch đã học ở bài trước, chỉ thay nguồn kích hoạt bằng một kháng nguyên an toàn.
Trí nhớ miễn dịch mà vaccine tạo ra thuộc về miễn dịch chủ động — cơ thể tự tổng hợp kháng thể và tự hình thành tế bào nhớ, dù kích hoạt là do mắc bệnh tự nhiên hay do tiêm vaccine. Điểm chung của cả hai con đường chủ động là cần thời gian để tế bào lympho tăng sinh, nên hiệu quả bảo vệ không đến ngay, nhưng một khi đã hình thành thì bền, có thể kéo dài nhiều năm hoặc suốt đời nhờ tế bào nhớ tồn tại lâu dài.
Miễn dịch thụ động đi theo hướng ngược lại: cơ thể nhận kháng thể có sẵn từ một nguồn khác, không tự tổng hợp và không hình thành tế bào nhớ. Hai ví dụ thường gặp là kháng thể mẹ truyền cho con qua nhau thai trong thai kỳ và qua sữa non sau khi sinh, và việc tiêm huyết thanh chứa kháng thể có sẵn cho người vừa phơi nhiễm với một tác nhân nguy hiểm. Vì kháng thể nhận vào có sẵn, miễn dịch thụ động có tác dụng gần như ngay lập tức — nhưng cũng chỉ tồn tại trong thời gian kháng thể đó còn tồn tại trong cơ thể, thường vài tuần đến vài tháng, rồi mất dần vì không có tế bào nhớ duy trì.
Chủ động chậm nhưng bền vì tự hình thành tế bào nhớ; thụ động nhanh nhưng ngắn hạn vì chỉ mượn kháng thể có sẵn, không mượn được trí nhớ.
Miễn dịch chủ động ở quy mô cộng đồng còn tạo ra một hiệu ứng vượt ra ngoài từng cá nhân, gọi là miễn dịch cộng đồng. Khi tỉ lệ người có miễn dịch — do đã mắc bệnh hoặc đã tiêm vaccine — trong một cộng đồng đủ cao, mầm bệnh khó tìm được đủ số người chưa có miễn dịch để lây lan liên tục, chuỗi lây truyền bị đứt gãy sớm. Nhờ vậy, những người không thể tiêm vaccine vì lý do y tế, hoặc trẻ quá nhỏ chưa đủ tuổi tiêm, vẫn được bảo vệ gián tiếp nhờ ít có cơ hội tiếp xúc với mầm bệnh đang lưu hành trong cộng đồng xung quanh.
Ví dụ
So sánh miễn dịch chủ động và miễn dịch thụ động
1
So sánh miễn dịch chủ động và miễn dịch thụ động theo ba tiêu chí: tốc độ tác dụng, thời gian duy trì, và trường hợp sử dụng phù hợp.
2
Ta có miễn dịch chủ động cần thời gian để tế bào lympho tăng sinh và tổng hợp kháng thể, nên tác dụng đến chậm. Miễn dịch thụ động nhận kháng thể có sẵn, nên tác dụng gần như ngay lập tức.
3
Miễn dịch chủ động hình thành tế bào nhớ, có thể duy trì nhiều năm hoặc suốt đời. Miễn dịch thụ động không có tế bào nhớ, kháng thể nhận vào bị phân giải dần, nên chỉ duy trì trong thời gian ngắn.
4
Vì tác dụng chậm nhưng bền, miễn dịch chủ động phù hợp để phòng bệnh từ trước, khi còn thời gian chuẩn bị. Vì tác dụng nhanh nhưng ngắn hạn, miễn dịch thụ động phù hợp cho tình huống cần bảo vệ ngay, ví dụ ngay sau khi phơi nhiễm với một tác nhân nguy hiểm.
5
Vậy hai loại miễn dịch không thay thế nhau mà bổ sung cho hai tình huống khác nhau: chủ động cho phòng ngừa từ trước, thụ động cho bảo vệ khẩn cấp tức thời.
Ví dụ
Giải thích vì sao tỉ lệ tiêm chủng cao bảo vệ được cả người không thể tiêm (dạng đề kiểm tra)
1
Một trường học có 95% học sinh đã tiêm đủ vaccine phòng sởi. Một học sinh trong trường không thể tiêm vaccine này vì lý do sức khoẻ. Hãy giải thích vì sao học sinh đó vẫn có khả năng ít bị mắc sởi hơn so với khi học trong một trường có tỉ lệ tiêm chủng thấp.
2
Ta có virus sởi chỉ lây truyền được khi tìm được người chưa có miễn dịch để xâm nhập và nhân lên. Với 95% học sinh đã có miễn dịch chủ động nhờ vaccine, số người còn lại có thể làm nguồn lây trong trường là rất ít. (1)
3
Vì phần lớn người xung quanh đã có miễn dịch, nếu virus xâm nhập vào trường, nó khó tìm được đủ số người chưa miễn dịch liên tiếp để duy trì chuỗi lây truyền, nên dịch khó bùng phát rộng. (2)
4
Kết hợp (1) và (2), dù bản thân học sinh đó không có miễn dịch chủ động với sởi, khả năng em tiếp xúc với virus đang lưu hành trong trường vẫn thấp hơn hẳn so với một môi trường có tỉ lệ tiêm chủng thấp — đây là miễn dịch cộng đồng.
5
Vậy tỉ lệ tiêm chủng cao trong trường bảo vệ gián tiếp học sinh không thể tiêm bằng cách làm giảm cơ hội mầm bệnh lưu hành và lây lan, chứ không phải bằng cách tạo miễn dịch trực tiếp cho em đó.
Sai lầm thường gặp
Sai lầm thường gặp là nghĩ tiêm vaccine gây ra đúng bệnh nó phòng ngừa, dù ở mức độ nhẹ — thực ra kháng nguyên trong vaccine đã được xử lí để mất khả năng gây bệnh, chỉ còn giữ đặc điểm để hệ miễn dịch nhận diện. Một nhầm lẫn khác là coi miễn dịch thụ động 'yếu hơn' miễn dịch chủ động — thực ra thụ động không yếu hơn, chỉ khác mục đích: nó đến nhanh hơn nhưng không bền, phù hợp cho tình huống cần bảo vệ ngay lập tức.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Vaccine tạo miễn dịch chủ động bằng một kháng nguyên đã mất khả năng gây bệnh, giúp hình thành tế bào nhớ mà không cần trải qua bệnh thật. Miễn dịch chủ động chậm nhưng bền; miễn dịch thụ động (kháng thể từ mẹ, huyết thanh) nhanh nhưng ngắn hạn. Tỉ lệ tiêm chủng cao còn bảo vệ gián tiếp cả người không thể tiêm, nhờ miễn dịch cộng đồng.
Hệ miễn dịch phối hợp chặt chẽ để bảo vệ cơ thể, nhưng không phải lúc nào cũng vận hành đúng. Bài sau sẽ xem điều gì xảy ra khi chính hệ thống bảo vệ đó phản ứng sai — quá mức, nhầm mục tiêu, hoặc mất khả năng phản ứng.
Vaccine chứa kháng nguyên đã được xử lí để mất khả năng gây bệnh — có thể là mầm bệnh làm yếu, mầm bệnh bất hoạt, hoặc chỉ một mảnh kháng nguyên đặc trưng — nhưng vẫn giữ đúng đặc điểm mà hệ miễn dịch nhận diện được. Khi tiêm vào cơ thể, kháng nguyên này kích hoạt tế bào lympho B và T đúng như một lần tiếp xúc thật, dẫn tới đáp ứng lần đầu và hình thành tế bào nhớ — nhưng không gây ra bệnh, vì bản thân kháng nguyên trong vaccine không còn khả năng gây hại.
Trí nhớ miễn dịch mà vaccine tạo ra thuộc về miễn dịch chủ động — cơ thể tự tổng hợp kháng thể và tự hình thành tế bào nhớ, dù kích hoạt là do mắc bệnh tự nhiên hay do tiêm vaccine. Điểm chung của cả hai con đường chủ động là cần thời gian để tế bào lympho tăng sinh, nên hiệu quả bảo vệ không đến ngay, nhưng một khi đã hình thành thì bền, có thể kéo dài nhiều năm hoặc suốt đời nhờ tế bào nhớ tồn tại lâu dài.
Miễn dịch thụ động đi theo hướng ngược lại: cơ thể nhận kháng thể có sẵn từ một nguồn khác, không tự tổng hợp và không hình thành tế bào nhớ. Hai ví dụ thường gặp là kháng thể mẹ truyền cho con qua nhau thai trong thai kỳ và qua sữa non sau khi sinh, và việc tiêm huyết thanh chứa kháng thể có sẵn cho người vừa phơi nhiễm với một tác nhân nguy hiểm. Vì kháng thể nhận vào có sẵn, miễn dịch thụ động có tác dụng gần như ngay lập tức — nhưng cũng chỉ tồn tại trong thời gian kháng thể đó còn tồn tại trong cơ thể, thường vài tuần đến vài tháng, rồi mất dần vì không có tế bào nhớ duy trì.
Miễn dịch chủ động ở quy mô cộng đồng còn tạo ra một hiệu ứng vượt ra ngoài từng cá nhân, gọi là miễn dịch cộng đồng. Khi tỉ lệ người có miễn dịch — do đã mắc bệnh hoặc đã tiêm vaccine — trong một cộng đồng đủ cao, mầm bệnh khó tìm được đủ số người chưa có miễn dịch để lây lan liên tục, chuỗi lây truyền bị đứt gãy sớm. Nhờ vậy, những người không thể tiêm vaccine vì lý do y tế, hoặc trẻ quá nhỏ chưa đủ tuổi tiêm, vẫn được bảo vệ gián tiếp nhờ ít có cơ hội tiếp xúc với mầm bệnh đang lưu hành trong cộng đồng xung quanh.
Sai lầm thường gặp là nghĩ tiêm vaccine gây ra đúng bệnh nó phòng ngừa, dù ở mức độ nhẹ — thực ra kháng nguyên trong vaccine đã được xử lí để mất khả năng gây bệnh, chỉ còn giữ đặc điểm để hệ miễn dịch nhận diện. Một nhầm lẫn khác là coi miễn dịch thụ động 'yếu hơn' miễn dịch chủ động — thực ra thụ động không yếu hơn, chỉ khác mục đích: nó đến nhanh hơn nhưng không bền, phù hợp cho tình huống cần bảo vệ ngay lập tức.