Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Bảo vệ đa dạng sinh học ở Việt Nam
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nêu được các nhóm biện pháp chính bảo vệ đa dạng sinh học ở Việt Nam — khu bảo tồn và vườn quốc gia, pháp luật, giảm tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã — và đề xuất được ba hành động cụ thể một học sinh có thể thực hiện, kèm lý do.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã gọi tên bốn mối đe dọa chính đối với đa dạng sinh học: mất môi trường sống, săn bắt quá mức, ô nhiễm, loài ngoại lai xâm hại (same-grade bridge). Bài này trả lời câu hỏi tiếp theo: con người đang làm gì, và có thể làm gì, để đối phó với từng mối đe dọa đó?
Khởi động
Nếu một khu rừng được nhà nước công nhận là vườn quốc gia, việc chặt cây hay săn bắt trong đó sẽ bị cấm và xử phạt theo pháp luật. Em nghĩ chỉ riêng việc 'cấm' này có đủ để bảo vệ một loài động vật đang suy giảm hay không? Còn cần thêm điều gì nữa?
Kiến thức trọng tâm
Bảo vệ đa dạng sinh học dựa trên ba nhóm biện pháp chính, mỗi nhóm đối phó với một phần của vấn đề. Bảo vệ tại chỗ là thành lập vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên — những vùng đất được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt, nơi rừng không bị chặt phá, động vật không bị săn bắt, và các loài quý hiếm có nơi sinh sống an toàn để duy trì và phục hồi số lượng. Bảo vệ bằng pháp luật là ban hành và thực thi các quy định cấm săn bắt, buôn bán những loài đang nguy cấp, kèm mức xử phạt đủ nghiêm khắc để răn đe — vì một khu bảo tồn dù rộng lớn đến đâu cũng vô nghĩa nếu việc săn bắt trong đó không bị xử lý. Thay đổi hành vi tiêu dùng là giảm nhu cầu sử dụng sản phẩm từ động vật hoang dã — sừng tê giác, ngà voi, thịt thú rừng — vì chừng nào còn người mua, việc săn bắt trái phép vẫn còn động lực để tiếp diễn, bất kể luật có nghiêm đến đâu.
Ba nhóm biện pháp phối hợp với nhau: bảo vệ tại chỗ cho loài một nơi an toàn, pháp luật răn đe hành vi phá hoại, còn thay đổi tiêu dùng triệt tiêu chính động lực khiến việc phá hoại đó xảy ra.
Vườn quốc gia Cúc Phương, thuộc địa phận ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa, là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, thành lập năm 1962. Đây là nơi đặt Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp, chăm sóc và nhân giống nhiều loài voọc, vượn quý hiếm của Việt Nam. Vùng Ninh Bình quanh Cúc Phương cũng là nơi sinh sống của voọc mông trắng, một loài đặc hữu — chỉ tồn tại tự nhiên ở Việt Nam, không nơi nào khác trên thế giới — hiện ở mức cực kỳ nguy cấp, với quần thể hoang dã theo các thống kê gần đây chỉ còn khoảng vài trăm cá thể. Cúc Phương còn bảo vệ hàng nghìn loài thực vật, trong đó có những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, cùng hàng trăm loài chim và bò sát khác.
Bên cạnh những biện pháp ở tầm quốc gia, một học sinh vẫn có thể góp phần bảo vệ đa dạng sinh học bằng những hành động cụ thể: từ chối mua hoặc sử dụng sản phẩm làm từ động vật hoang dã (ngà voi, mai rùa, lông thú quý); không xả rác, đặc biệt là rác nhựa, ra sông suối và môi trường tự nhiên, vì rác trôi ra biển gây hại trực tiếp cho sinh vật biển; và chia sẻ, tuyên truyền cho gia đình, bạn bè về lý do cần bảo vệ đa dạng sinh học, vì một người thay đổi nhận thức thường kéo theo nhiều người khác thay đổi theo.
Ví dụ
Đề xuất biện pháp bảo vệ một loài rùa biển
1
Một loài rùa biển đang bị đe dọa vì ngư dân vô tình bắt phải trong lưới đánh cá và vì trứng rùa bị con người lấy trộm trên bãi biển. Hãy đề xuất hai biện pháp bảo vệ phù hợp với từng nguyên nhân.
2
Vì rùa bị mắc lưới đánh cá ngoài ý muốn của ngư dân, biện pháp phù hợp là quy định loại lưới hoặc khu vực đánh bắt tránh đường di chuyển của rùa biển — thuộc nhóm bảo vệ bằng pháp luật.
3
Vì trứng bị lấy trộm ngay tại bãi đẻ, biện pháp phù hợp là biến bãi đẻ thành khu bảo tồn có người canh gác và tuần tra thường xuyên trong mùa sinh sản — thuộc nhóm bảo vệ tại chỗ.
4
Vậy: cần quy định về lưới/khu vực đánh bắt để giảm mắc lưới ngoài ý muốn, và lập khu bảo tồn có tuần tra tại bãi đẻ để ngăn trộm trứng — hai mối đe dọa khác nhau cần hai biện pháp khác nhau.
Ví dụ
Đề xuất ba hành động của một học sinh (dạng đề thi)
1
Hãy đề xuất ba hành động cụ thể mà một học sinh lớp 6 có thể thực hiện để góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, và giải thích ngắn gọn vì sao mỗi hành động có tác dụng.
2
Từ chối mua hoặc xin bố mẹ không mua đồ lưu niệm làm từ ngà voi, mai rùa, lông thú quý — vì chừng nào còn người mua, việc săn bắt trái phép các loài này vẫn còn động lực để tiếp diễn.
3
Không xả rác, đặc biệt là rác nhựa, ra sông suối hay môi trường tự nhiên — vì rác nhựa trôi ra biển gây hại trực tiếp cho sinh vật biển, một trong bốn mối đe dọa đã học.
4
Chia sẻ với gia đình, bạn bè lý do cần bảo vệ đa dạng sinh học — vì một người thay đổi nhận thức thường kéo theo nhiều người khác thay đổi theo, nhân rộng tác động của một hành động nhỏ.
5
Vậy: ba hành động — từ chối tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã, không xả rác nhựa ra môi trường tự nhiên, và tuyên truyền cho người xung quanh — đều nhắm thẳng vào các mối đe dọa đã học ở bài trước, dù chỉ là những việc nhỏ trong khả năng của một học sinh.
Sai lầm thường gặp
Sai lầm thường gặp là nghĩ bảo vệ đa dạng sinh học hoàn toàn là 'chuyện của người lớn' hoặc của nhà nước, học sinh không làm được gì — thực ra những hành động nhỏ như không xả rác nhựa hay từ chối mua sản phẩm từ động vật hoang dã đều tác động trực tiếp đến các mối đe dọa đã học. Một sai lầm khác là nghĩ chỉ cần lập vườn quốc gia là đủ — nếu pháp luật không được thực thi nghiêm và vẫn còn người mua sản phẩm từ động vật hoang dã, săn bắt trái phép vẫn có thể tiếp diễn ngay trong khu bảo tồn.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Ba nhóm biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học: bảo vệ tại chỗ (vườn quốc gia, khu bảo tồn), bảo vệ bằng pháp luật (cấm và xử phạt săn bắt, buôn bán trái phép), thay đổi hành vi tiêu dùng (giảm nhu cầu sản phẩm từ động vật hoang dã). Một học sinh vẫn góp phần được bằng những hành động cụ thể trong khả năng của mình.
Đến đây, em đã đi qua trọn vẹn thế giới động vật — từ bốn nhóm không xương sống, năm lớp có xương sống, đến khái niệm đa dạng sinh học và cách bảo vệ nó. Bài ôn tập cuối cùng sẽ ghép lại toàn bộ chuỗi kiến thức này trong một số tình huống tổng hợp.
Bảo vệ đa dạng sinh học dựa trên ba nhóm biện pháp chính, mỗi nhóm đối phó với một phần của vấn đề. Bảo vệ tại chỗ là thành lập vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên — những vùng đất được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt, nơi rừng không bị chặt phá, động vật không bị săn bắt, và các loài quý hiếm có nơi sinh sống an toàn để duy trì và phục hồi số lượng. Bảo vệ bằng pháp luật là ban hành và thực thi các quy định cấm săn bắt, buôn bán những loài đang nguy cấp, kèm mức xử phạt đủ nghiêm khắc để răn đe — vì một khu bảo tồn dù rộng lớn đến đâu cũng vô nghĩa nếu việc săn bắt trong đó không bị xử lý. Thay đổi hành vi tiêu dùng là giảm nhu cầu sử dụng sản phẩm từ động vật hoang dã — sừng tê giác, ngà voi, thịt thú rừng — vì chừng nào còn người mua, việc săn bắt trái phép vẫn còn động lực để tiếp diễn, bất kể luật có nghiêm đến đâu.
Vườn quốc gia Cúc Phương, thuộc địa phận ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa, là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, thành lập năm 1962. Đây là nơi đặt Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp, chăm sóc và nhân giống nhiều loài voọc, vượn quý hiếm của Việt Nam. Vùng Ninh Bình quanh Cúc Phương cũng là nơi sinh sống của voọc mông trắng, một loài đặc hữu — chỉ tồn tại tự nhiên ở Việt Nam, không nơi nào khác trên thế giới — hiện ở mức cực kỳ nguy cấp, với quần thể hoang dã theo các thống kê gần đây chỉ còn khoảng vài trăm cá thể. Cúc Phương còn bảo vệ hàng nghìn loài thực vật, trong đó có những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, cùng hàng trăm loài chim và bò sát khác.
Bên cạnh những biện pháp ở tầm quốc gia, một học sinh vẫn có thể góp phần bảo vệ đa dạng sinh học bằng những hành động cụ thể: từ chối mua hoặc sử dụng sản phẩm làm từ động vật hoang dã (ngà voi, mai rùa, lông thú quý); không xả rác, đặc biệt là rác nhựa, ra sông suối và môi trường tự nhiên, vì rác trôi ra biển gây hại trực tiếp cho sinh vật biển; và chia sẻ, tuyên truyền cho gia đình, bạn bè về lý do cần bảo vệ đa dạng sinh học, vì một người thay đổi nhận thức thường kéo theo nhiều người khác thay đổi theo.
Sai lầm thường gặp là nghĩ bảo vệ đa dạng sinh học hoàn toàn là 'chuyện của người lớn' hoặc của nhà nước, học sinh không làm được gì — thực ra những hành động nhỏ như không xả rác nhựa hay từ chối mua sản phẩm từ động vật hoang dã đều tác động trực tiếp đến các mối đe dọa đã học. Một sai lầm khác là nghĩ chỉ cần lập vườn quốc gia là đủ — nếu pháp luật không được thực thi nghiêm và vẫn còn người mua sản phẩm từ động vật hoang dã, săn bắt trái phép vẫn có thể tiếp diễn ngay trong khu bảo tồn.