Ôn tập tổng hợp: cơ thể sinh vật là một thể thống nhất
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em hoàn thành được một đề tổng hợp cuối năm, vận dụng đồng thời chuỗi phụ thuộc giữa các quá trình sống và kiến thức của cả chín chủ đề Sinh học 7 đã học trong năm.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài này không dạy nội dung mới — nó dùng lại toàn bộ năm bài trước của chính khoá học này (chuỗi phụ thuộc, cảm ứng điều phối, phân tích tình huống, ôn tập trao đổi chất, ôn tập cảm ứng-sinh trưởng-sinh sản) cùng cả chín khoá học của năm (same-grade bridge).
Một đề kiểm tra cuối kì Sinh học 7 thường không hỏi riêng từng bài — nó ghép nhiều quá trình vào một tình huống. Em đã sẵn sàng nối toàn bộ chuỗi kiến thức của năm học lại chưa?
Kiến thức trọng tâm
Một tình huống thực tế hiếm khi chỉ chạm vào một chủ đề. Hạn hán không chỉ ảnh hưởng tới hấp thụ nước — nó lan qua thoát hơi nước, khí khổng, quang hợp, rồi tới sinh trưởng và sinh sản, đúng phương pháp chẩn đoán đã học: tìm mắt xích bị ảnh hưởng đầu tiên, rồi lần theo hậu quả.
- 1
Một ruộng lúa bị hạn hán kéo dài suốt một tháng. (a) Quá trình nào bị ảnh hưởng đầu tiên? (b) Hai quá trình nào ở lá bị ảnh hưởng tiếp theo? (c) Vì sao ruộng lúa có thể không trổ bông đúng vụ?
- 2
Khả năng hấp thụ nước của rễ bị ảnh hưởng đầu tiên, vì lượng nước trong đất quanh lông hút giảm trực tiếp theo hạn hán.
- 3
Thoát hơi nước giảm do khí khổng đóng bớt để hạn chế mất nước, kéo theo lượng CO2 vào lá cũng giảm — cả hai quá trình ở lá bị ảnh hưởng gần như đồng thời vì cùng liên quan tới khí khổng.
- 4
CO2 giảm làm quang hợp chậm lại, tạo ra ít chất hữu cơ hơn bình thường trong suốt cả tháng hạn hán.
- 5
Theo chuỗi phụ thuộc, ít chất hữu cơ đồng nghĩa với ít vật chất, năng lượng dành cho sinh trưởng — cây khó đạt đủ độ trưởng thành hoặc đủ dự trữ để nuôi bông lúa đúng thời điểm.
- 6
Vậy hạn hán kéo dài có thể khiến ruộng lúa không trổ bông đúng vụ, không phải vì thiếu nước trực tiếp làm hỏng bông lúa, mà vì cả một chuỗi bốn bước bắt đầu từ rễ, đi qua lá, rồi mới tới sinh trưởng và sinh sản.
- 1
Một đàn lợn con bị tiêu chảy kéo dài do bệnh đường tiêu hoá. Hãy dự đoán ảnh hưởng tới sinh trưởng, mức độ hoạt động (liên quan tới cảm ứng, tập tính) và khả năng sinh sản sau này của đàn lợn.
- 2
Tiêu chảy làm giảm khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng ở ruột — quá trình tiêu hoá và hấp thụ bị tổn thương trực tiếp, dù lợn con vẫn ăn bình thường.
- 3
Hấp thụ kém đồng nghĩa với ít vật chất, năng lượng dư ra cho sinh trưởng — đúng chuỗi phụ thuộc đã học, đàn lợn con sẽ lớn chậm hơn so với đàn khoẻ mạnh.
- 4
Thiếu năng lượng khiến lợn con ít vận động, giảm các tập tính bình thường như chơi đùa, tìm ăn — mức độ hoạt động giảm rõ rệt so với lúc khoẻ mạnh.
- 5
Vì sinh trưởng chậm khiến cơ thể đạt độ trưởng thành muộn hơn, khả năng sinh sản sau này của những cá thể bị bệnh kéo dài trong giai đoạn con non cũng có thể bị trì hoãn.
- 6
Vậy một bệnh tưởng chừng chỉ ở hệ tiêu hoá thực ra lan qua cả ba quá trình — sinh trưởng, cảm ứng và sinh sản — đúng nguyên lí cơ thể sinh vật là một thể thống nhất xuyên suốt cả chương.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Cơ thể sinh vật là một thể thống nhất: mọi quá trình sống — trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng, sinh sản, và cả những quá trình cung cấp vật chất nuôi chúng — đều nối với nhau thành chuỗi nhân quả. Chẩn đoán đúng một tình huống thực tế là tìm đúng mắt xích bị ảnh hưởng đầu tiên, rồi lần theo hậu quả cho tới cùng.
Sang lớp 8, mạch Vật sống thu hẹp lại quanh một cơ thể duy nhất được nghiên cứu sâu — cơ thể người — trước khi mở rộng ra mối quan hệ giữa sinh vật và môi trường.