Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Các hình thức sinh sản vô tính
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nhận ra dấu hiệu chung của sinh sản vô tính — một cơ thể mẹ, không cần bạn tình, con sinh ra giống hệt mẹ — và gọi đúng tên bốn hình thức: phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, sinh sản sinh dưỡng.
Kiến thức nền cần nhớ
Ở lớp 6, em đã biết mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, và một số sinh vật chỉ gồm đúng một tế bào — vi khuẩn, trùng roi, trùng giày là những ví dụ quen thuộc (prior-grade review). Những sinh vật đơn bào này sinh sản bằng cách tự chia đôi cơ thể, không cần một cá thể khác tham gia. Bài này mở rộng ý đó: không chỉ sinh vật đơn bào, nhiều sinh vật đa bào — cả thực vật lẫn động vật — cũng có thể tạo ra thế hệ con mà không cần hai bố mẹ.
Khởi động
Ở nhà bà em có một chậu cây thuốc bỏng — chỉ cần một chiếc lá rụng xuống đất ẩm, vài tuần sau mép lá đã mọc lên cả một hàng cây con tí hon. Chậu cây đó chưa từng ra hoa, chưa từng có hạt. Vậy những cây con ấy từ đâu mà có, và chúng có giống hệt cây mẹ hay không?
Kiến thức trọng tâm
Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản chỉ cần một cơ thể mẹ duy nhất. Một phần cơ thể mẹ tách ra, phát triển trực tiếp thành cơ thể con — không có sự kết hợp giữa hai loại tế bào sinh dục như ở sinh sản hữu tính. Vì cơ thể con hình thành từ chính vật chất của cơ thể mẹ, nó mang đặc điểm gần như giống hệt mẹ. Đây là dấu hiệu để nhận ra sinh sản vô tính trong mọi bài tập: chỉ một cá thể tham gia, và thế hệ sau giống cá thể ban đầu.
Ở sinh vật đơn bào như vi khuẩn hay trùng giày, hình thức phổ biến nhất là phân đôi: cơ thể mẹ lớn lên rồi tự tách làm hai, mỗi phần trở thành một cơ thể độc lập có kích thước và cấu tạo như nhau. Một hình thức khác là nảy chồi, gặp ở thuỷ tức và nấm men: một chồi nhỏ mọc lồi ra từ cơ thể mẹ, lớn dần lên trong khi vẫn dính liền, rồi mới tách rời để sống độc lập — điểm khác với phân đôi là cơ thể mẹ ban đầu không biến mất, chỉ sinh thêm chồi mới từ một phía.
Phân mảnh là hình thức thứ ba, thấy rõ ở sao biển và giun dẹp: một mảnh của cơ thể đã trưởng thành — chứ không phải một chồi non — tách rời rồi tự phát triển thành một cơ thể hoàn chỉnh mới. Ở thực vật, hình thức tương ứng gọi là sinh sản sinh dưỡng: một bộ phận sinh dưỡng của cây — thân, rễ, hoặc lá, không phải hạt — mọc thành cây con. Khoai lang để lâu mọc mầm ngay trên củ, cây thuốc bỏng mọc cây con từ mép lá, dâu tây bò thân ngang trên mặt đất và ra rễ, mọc cây mới tại từng đốt — cả ba đều là sinh sản sinh dưỡng xảy ra tự nhiên, chưa có bàn tay con người can thiệp.
Dấu hiệu phân biệt: phân đôi tách cơ thể mẹ làm hai phần bằng nhau; nảy chồi mọc thêm một phần nhỏ dính liền rồi tách sau; phân mảnh là một mảnh cơ thể đã trưởng thành tách rời; sinh sản sinh dưỡng luôn xuất phát từ thân, rễ hoặc lá của thực vật.
Ví dụ
Trùng giày sinh sản theo hình thức nào
1
Quan sát dưới kính hiển vi, một trùng giày đang lớn dần rồi tự tách thành hai cơ thể có kích thước bằng nhau. Đây là hình thức sinh sản nào?
2
Chỉ có một trùng giày ban đầu, không có cá thể thứ hai nào tham gia — đây chắc chắn là sinh sản vô tính, không phải hữu tính.
3
Cơ thể mẹ không mọc chồi nhỏ dính liền (loại nảy chồi), cũng không phải một mảnh của cơ thể trưởng thành tách ra (loại phân mảnh), mà toàn bộ cơ thể mẹ chia làm hai phần bằng nhau.
4
Vậy đây là hình thức phân đôi — đúng với đặc điểm sinh sản thường gặp ở sinh vật đơn bào như trùng giày.
Ví dụ
Xếp bốn hiện tượng vào đúng hình thức (dạng đề kiểm tra)
1
Bốn hiện tượng sau đây đều là sinh sản vô tính: (1) vi khuẩn E. coli tách làm đôi sau mỗi hai mươi phút; (2) một cánh sao biển bị đứt rời tự mọc thành một con sao biển mới; (3) thuỷ tức mọc một u nhỏ trên thân, u lớn dần rồi rụng xuống sống riêng; (4) một đoạn thân cây rau má bò trên đất, tại mỗi đốt mọc rễ và lá tạo thành cây mới. Hãy xếp từng hiện tượng vào đúng hình thức.
2
Hiện tượng (1) là cả cơ thể vi khuẩn chia làm hai phần bằng nhau — phân đôi. Hiện tượng (3) là một u nhỏ dính liền cơ thể mẹ, lớn dần rồi mới tách — đúng đặc điểm nảy chồi, khác hẳn việc chia đôi toàn bộ cơ thể.
3
Hiện tượng (2) là một mảnh của cơ thể sao biển trưởng thành bị tách rời rồi tự mọc thành cơ thể hoàn chỉnh — phân mảnh. Hiện tượng (4) xuất phát từ thân cây, một bộ phận sinh dưỡng của thực vật — sinh sản sinh dưỡng.
4
Điểm khác nhau mấu chốt giữa (2) và (3) là: mảnh phân mảnh vốn đã là một phần của cơ thể trưởng thành trước khi tách, còn chồi nảy ra là một cấu trúc mới, nhỏ, hình thành ngay trên cơ thể mẹ rồi mới lớn lên.
5
Vậy: (1) phân đôi, (2) phân mảnh, (3) nảy chồi, (4) sinh sản sinh dưỡng — bốn hiện tượng, bốn hình thức khác nhau, nhưng đều chỉ cần một cơ thể mẹ.
Sai lầm thường gặp
Nhiều em nhầm nảy chồi với phân mảnh vì cả hai đều là tách một phần nhỏ ra khỏi cơ thể mẹ. Khác biệt nằm ở nguồn gốc phần tách ra: chồi là một cấu trúc MỚI, nhỏ, mọc dần lên từ cơ thể mẹ rồi mới tách; còn mảnh phân mảnh vốn đã là một bộ phận có sẵn của cơ thể đã trưởng thành, chỉ đơn giản là bị tách rời — như cánh tay của một con sao biển đã hoàn chỉnh.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Bốn hình thức sinh sản vô tính: phân đôi (chia đôi cơ thể, ở sinh vật đơn bào), nảy chồi (mọc chồi nhỏ dính liền rồi tách, ở thuỷ tức và nấm men), phân mảnh (một mảnh cơ thể trưởng thành tách rời, ở sao biển và giun dẹp), sinh sản sinh dưỡng (từ thân, rễ, lá của thực vật, không qua hạt). Cả bốn đều chỉ cần một cơ thể mẹ và cho con giống hệt mẹ.
Con giống hệt mẹ nghe có vẻ là một lợi thế lớn — nhưng liệu nó có luôn tốt? Bài tiếp theo cân nhắc cả mặt được lẫn mặt mất của điều đó.
Ở lớp 6, em đã biết mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, và một số sinh vật chỉ gồm đúng một tế bào — vi khuẩn, trùng roi, trùng giày là những ví dụ quen thuộc (prior-grade review). Những sinh vật đơn bào này sinh sản bằng cách tự chia đôi cơ thể, không cần một cá thể khác tham gia. Bài này mở rộng ý đó: không chỉ sinh vật đơn bào, nhiều sinh vật đa bào — cả thực vật lẫn động vật — cũng có thể tạo ra thế hệ con mà không cần hai bố mẹ.
Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản chỉ cần một cơ thể mẹ duy nhất. Một phần cơ thể mẹ tách ra, phát triển trực tiếp thành cơ thể con — không có sự kết hợp giữa hai loại tế bào sinh dục như ở sinh sản hữu tính. Vì cơ thể con hình thành từ chính vật chất của cơ thể mẹ, nó mang đặc điểm gần như giống hệt mẹ. Đây là dấu hiệu để nhận ra sinh sản vô tính trong mọi bài tập: chỉ một cá thể tham gia, và thế hệ sau giống cá thể ban đầu.
Ở sinh vật đơn bào như vi khuẩn hay trùng giày, hình thức phổ biến nhất là phân đôi: cơ thể mẹ lớn lên rồi tự tách làm hai, mỗi phần trở thành một cơ thể độc lập có kích thước và cấu tạo như nhau. Một hình thức khác là nảy chồi, gặp ở thuỷ tức và nấm men: một chồi nhỏ mọc lồi ra từ cơ thể mẹ, lớn dần lên trong khi vẫn dính liền, rồi mới tách rời để sống độc lập — điểm khác với phân đôi là cơ thể mẹ ban đầu không biến mất, chỉ sinh thêm chồi mới từ một phía.
Phân mảnh là hình thức thứ ba, thấy rõ ở sao biển và giun dẹp: một mảnh của cơ thể đã trưởng thành — chứ không phải một chồi non — tách rời rồi tự phát triển thành một cơ thể hoàn chỉnh mới. Ở thực vật, hình thức tương ứng gọi là sinh sản sinh dưỡng: một bộ phận sinh dưỡng của cây — thân, rễ, hoặc lá, không phải hạt — mọc thành cây con. Khoai lang để lâu mọc mầm ngay trên củ, cây thuốc bỏng mọc cây con từ mép lá, dâu tây bò thân ngang trên mặt đất và ra rễ, mọc cây mới tại từng đốt — cả ba đều là sinh sản sinh dưỡng xảy ra tự nhiên, chưa có bàn tay con người can thiệp.
Bốn hiện tượng sau đây đều là sinh sản vô tính: (1) vi khuẩn E. coli tách làm đôi sau mỗi hai mươi phút; (2) một cánh sao biển bị đứt rời tự mọc thành một con sao biển mới; (3) thuỷ tức mọc một u nhỏ trên thân, u lớn dần rồi rụng xuống sống riêng; (4) một đoạn thân cây rau má bò trên đất, tại mỗi đốt mọc rễ và lá tạo thành cây mới. Hãy xếp từng hiện tượng vào đúng hình thức.
Nhiều em nhầm nảy chồi với phân mảnh vì cả hai đều là tách một phần nhỏ ra khỏi cơ thể mẹ. Khác biệt nằm ở nguồn gốc phần tách ra: chồi là một cấu trúc MỚI, nhỏ, mọc dần lên từ cơ thể mẹ rồi mới tách; còn mảnh phân mảnh vốn đã là một bộ phận có sẵn của cơ thể đã trưởng thành, chỉ đơn giản là bị tách rời — như cánh tay của một con sao biển đã hoàn chỉnh.
Bốn hình thức sinh sản vô tính: phân đôi (chia đôi cơ thể, ở sinh vật đơn bào), nảy chồi (mọc chồi nhỏ dính liền rồi tách, ở thuỷ tức và nấm men), phân mảnh (một mảnh cơ thể trưởng thành tách rời, ở sao biển và giun dẹp), sinh sản sinh dưỡng (từ thân, rễ, lá của thực vật, không qua hạt). Cả bốn đều chỉ cần một cơ thể mẹ và cho con giống hệt mẹ.