Bài học

Đại từ thay thế và từ đồng nghĩa để tránh lặp từ

Mục tiêu

Sau bài học này, em thay được danh từ lặp lại trong một đoạn văn bằng đại từ thay thế hoặc từ đồng nghĩa phù hợp, và tránh được lỗi "this/it" mập mờ không rõ trỏ vào đâu.

Mở rộng dành cho HSG

Chương trình lớp 8 chuẩn (foundation) dạy em liên kết đoạn văn bằng từ nối so sánh như however, whereas, while, xem bài "Viết đoạn văn so sánh nơi em sống". Yêu cầu cần đạt lớp 8 dừng lại ở đó, chưa dạy cách thay thế danh từ để tránh lặp từ. Bài học này là phần mở rộng dành cho HSG: liên kết bằng đại từ thay thế (pronoun reference) và từ đồng nghĩa (synonym substitution), hai công cụ đề HSG luôn chấm trong tiêu chí cohesion.

Khởi động

Đọc đoạn văn sau: "Plastic bags cause serious pollution. Plastic bags take hundreds of years to decompose. Plastic bags also harm marine animals that mistake plastic bags for food." Đoạn văn đúng ngữ pháp hoàn toàn, nhưng đọc lên nghe rất cứng. Vì sao?

Chuỗi quy chiếu: lần nhắc đầu, đại từ, từ đồng nghĩa

Một danh từ chỉ cần nêu đầy đủ ở lần nhắc đầu tiên. Từ lần thứ hai trở đi, em thay nó bằng một trong hai cách: đại từ thay thế (it, they, them, this) nếu chỉ có một vật để trỏ vào, hoặc từ đồng nghĩa/từ khái quát hơn (these items, the material, the habit) nếu muốn nhấn thêm một khía cạnh mới của vật đó. Ba lần nhắc trong đoạn mở đầu có thể viết lại: "Plastic bags cause serious pollution. They take hundreds of years to decompose, and marine animals often mistake these items for food."

Đại từ "it/they/this" chỉ an toàn khi đoạn văn vừa nhắc đúng MỘT vật số ít hoặc số nhiều tương ứng. Nếu câu trước có hai danh từ cùng số, đại từ sẽ mập mờ, người đọc không biết trỏ vào vật nào.

"This" đứng một mình thường trỏ vào cả một ý ở câu trước, không phải một danh từ cụ thể. Cách dùng đó không sai, nhưng nếu câu trước vừa nêu hai hành động khác nhau, "this" một mình sẽ mập mờ. Cách sửa an toàn: thêm một danh từ ngay sau this/that để chỉ rõ ý nào ("this habit", "this use of technology").

Chuỗi quy chiếu tránh lặp từ

Kỹ thuật này không chỉ để đỡ lặp từ, nó buộc em phải hiểu chính xác vật nào câu sau đang nói đến, vì nếu chọn sai đại từ hoặc từ đồng nghĩa, ý nghĩa của cả đoạn sẽ lệch.

Ví dụ

Viết lại đoạn văn về túi nilon

1
Viết lại đoạn văn sau, thay các lần lặp "plastic bags" bằng đại từ hoặc từ đồng nghĩa hợp lý: "Plastic bags cause serious pollution. Plastic bags take hundreds of years to decompose. Plastic bags also harm marine animals that mistake plastic bags for food."
2
Có bốn lần nhắc "plastic bags". Lần 1 giữ nguyên danh từ đầy đủ để người đọc biết đang nói về gì. Lần 2 là chủ ngữ số nhiều, nên dùng đại từ "they". Lần 3 và lần 4 cùng nằm trong một câu, nên gộp lại và dùng từ khái quát "these items" để tránh lặp cả they lẫn plastic bags trong cùng một câu.
3
"Plastic bags cause serious pollution. They take hundreds of years to decompose, and marine animals often mistake these items for food." Vậy đoạn văn giữ nguyên ba ý ban đầu nhưng chỉ còn một lần nêu đầy đủ danh từ, đọc mạch lạc hơn hẳn.

Ví dụ

Chuỗi quy chiếu bốn câu về rác thải điện tử

1
Viết lại đoạn văn giữ nguyên ý nhưng tránh lặp "e-waste": "E-waste is a growing problem in many cities. E-waste contains toxic metals such as lead and mercury. E-waste can leak into soil and water if it is not recycled properly. E-waste therefore threatens both wildlife and human health."
2
Lần 1 giữ "e-waste" đầy đủ để mở đề. Lần 2 chuyển sang từ đồng nghĩa "this type of waste" vì câu này nói về thành phần bên trong, một khía cạnh mới đáng nhấn mạnh riêng. Lần 3 dùng đại từ "it", vì lúc này chỉ có một vật số ít vừa được nhắc ở lần 2 để trỏ vào. Lần 4 dùng "such pollution" để gộp lại toàn bộ vấn đề vừa mô tả, chuẩn bị cho câu kết.
Lần 1 giữ "e-waste" đầy đủ để mở đề. Lần 2 chuyển sang từ đồng nghĩa "this type of waste" vì câu này nói về thành phần bên trong, một khía cạnh mới đáng nhấn mạnh riêng. Lần 3 dùng đại từ "it", vì lúc này chỉ có một vật số ít vừa được nhắc ở lần 2 để trỏ vào. Lần 4 dùng "such pollution" để gộp lại toàn bộ vấn đề vừa mô tả, chuẩn bị cho câu kết.
3
"E-waste is a growing problem in many cities. This type of waste contains toxic metals such as lead and mercury. It can leak into soil and water if not recycled properly. Such pollution therefore threatens both wildlife and human health." Vậy bốn câu vẫn giữ đúng bốn ý, nhưng người đọc không còn cảm giác bị nhắc đi nhắc lại một từ.

Ví dụ

Bẫy: this mập mờ không rõ trỏ vào đâu

1
Đoạn văn của một bạn học sinh viết: "Some students use smartphones to look up new words during class, while others use them to chat with friends. This worries many teachers." Từ "this" ở câu hai đang trỏ vào điều gì?
2
Câu một vừa nêu hai hành động khác nhau: tra từ mới và nhắn tin với bạn. "This" đứng một mình không cho biết giáo viên lo lắng về hành động nào, hay lo lắng về cả việc dùng điện thoại nói chung. Người đọc phải đoán, đó là lỗi liên kết mập mờ, không phải lỗi ngữ pháp, nên máy chấm ngữ pháp không bao giờ tự báo lỗi này.
3
Thêm một danh từ ngay sau "this" để chỉ rõ ý: "This second habit worries many teachers." Nếu ý định của người viết là lo cả hai hành động, cần một cách diễn đạt khác hẳn: "Both habits worry many teachers." Vậy cách sửa phụ thuộc vào đúng điều người viết muốn nói, không có một đáp án chung cho mọi trường hợp, đây chính là lý do em luôn phải đọc lại câu trước khi dùng this/that một mình.
Thêm một danh từ ngay sau "this" để chỉ rõ ý: "This second habit worries many teachers." Nếu ý định của người viết là lo cả hai hành động, cần một cách diễn đạt khác hẳn: "Both habits worry many teachers." Vậy cách sửa phụ thuộc vào đúng điều người viết muốn nói, không có một đáp án chung cho mọi trường hợp, đây chính là lý do em luôn phải đọc lại câu trước khi dùng this/that một mình.

Quy tắc chung khi tự sửa bài: mỗi lần định dùng it/they/this, em dừng lại một giây và tự hỏi "từ này đang trỏ vào đúng một vật nào ở câu trước, hay có thể gây hiểu nhầm?". Nếu còn nghi ngờ, hãy viết rõ danh từ hoặc từ đồng nghĩa thay vì để mập mờ.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Bẫy hay gặp: học sinh thấy "this" ngắn gọn nên dùng cho mọi trường hợp thay thế, kể cả khi câu trước có nhiều hơn một vật để trỏ vào. Trước khi viết this/it/they, luôn hỏi lại: câu trước vừa nêu bao nhiêu vật, và từ thay thế của em có thể hiểu thành hơn một nghĩa không?

Kiểm tra nhanh

Tóm tắt

Một danh từ chỉ cần nêu đầy đủ một lần. Những lần sau, em chọn đại từ khi câu trước chỉ có đúng một vật cùng số để trỏ vào, hoặc từ đồng nghĩa/khái quát khi muốn nhấn một khía cạnh mới hay gộp nhiều ý lại. This/that đứng một mình chỉ an toàn khi không còn cách hiểu nào khác.

Bài tiếp theo giữ nguyên mục tiêu tránh lặp và mập mờ, nhưng chuyển sang một công cụ liên kết khác: từ nối chuyển ý, và vì sao chọn đúng chức năng của từ nối quan trọng hơn việc nhớ càng nhiều từ nối càng tốt.