Bài học

Chất, vật thể và sự biến đổi của chất

Em sẽ làm được gì?

Sau bài này, em phân biệt được vật thể và chất, nêu được hóa học nghiên cứu điều gì, và nhận ra được khi nào một chất bị biến đổi.

Cần nhớ trước

Ở Khoa học tự nhiên lớp 6–7, em đã làm quen với vật thể tự nhiên và vật thể nhân tạo. Bài này đưa góc nhìn đó sang môn Hóa học: không chỉ gọi tên vật thể, mà hỏi nó được làm từ chất gì và chất đó có thể thay đổi thế nào.

Em cầm một cái thìa nhôm bỏ vào cốc nước đá đang tan. Vài phút sau, nước đá tan thành nước lỏng, còn cái thìa vẫn nguyên hình dạng cũ, không suy suyển gì. Vậy điều gì vừa thay đổi, và điều gì thì không? Trả lời được câu này, em đã bước qua cánh cửa đầu tiên của môn Hóa học.

Vật thể và chất

Vật thể là những thứ tồn tại quanh ta mà em nhìn thấy, cầm nắm hoặc cảm nhận được — cái bàn, cây bút, đám mây, con sông. Vật thể có hai loại: vật thể tự nhiên (có sẵn trong tự nhiên, không do con người tạo ra, ví dụ hòn đá, cây xanh, không khí) và vật thể nhân tạo (do con người làm ra, ví dụ cái ghế, chiếc xe đạp, chai nhựa).

Mỗi vật thể được làm từ một hay nhiều chất. Chất là thứ tạo nên vật thể. Ví dụ cái ấm có thể làm từ nhôm, dây điện làm từ đồng được bọc nhựa, chiếc ghế làm từ gỗ hoặc sắt. Một vật thể có thể gồm nhiều chất khác nhau — chiếc xe đạp vừa có sắt (khung), vừa có cao su (lốp), vừa có nhựa (yên, tay lái).

**Vật thể** là những thứ tồn tại quanh ta mà em nhìn thấy, cầm nắm hoặc cảm nhận được — cái bàn, cây bút, đám mây, con sông. Vật thể có hai loại: **vật thể tự nhiên** (có sẵn trong tự nhiên, không do con người tạo ra, ví dụ hòn đá, cây xanh, không khí) và **vật thể nhân tạo** (do con người làm ra, ví dụ cái ghế, chiếc xe đạp, chai nhựa). Mỗi vật thể được **làm từ một hay nhiều chất**. **Chất** là thứ tạo nên vật thể. Ví dụ cái ấm có thể làm từ nhôm, dây điện làm từ đồng được bọc nhựa, chiếc ghế làm từ gỗ hoặc sắt. Một vật thể có thể gồm nhiều chất khác nhau — chiếc xe đạp vừa có sắt (khung), vừa có cao su (lốp), vừa có nhựa (yên, tay lái).

Phân loại: vật thể là thứ ta nhìn thấy/cầm nắm được; chất là thứ tạo nên vật thể đó.

Hóa học nghiên cứu điều gì?

Hóa học là môn khoa học nghiên cứu về chất: chất được tạo nên như thế nào, chất có tính chất gì (màu sắc, mùi, trạng thái, khả năng tan, khả năng cháy…), và quan trọng nhất — chất có thể biến đổi ra sao. Khi một chất biến đổi, có hai khả năng: nó chỉ thay đổi hình dạng/trạng thái nhưng vẫn là chất cũ (như nước đá tan thành nước lỏng), hoặc nó biến đổi thành chất mới hoàn toàn khác (như que diêm cháy thành tro và khói). Ở lớp 8, em sẽ học cách nhận ra và giải thích cả hai kiểu biến đổi này.

**Hóa học** là môn khoa học nghiên cứu về **chất**: chất được tạo nên như thế nào, chất có **tính chất** gì (màu sắc, mùi, trạng thái, khả năng tan, khả năng cháy…), và quan trọng nhất — chất có thể **biến đổi** ra sao. Khi một chất biến đổi, có hai khả năng: nó chỉ thay đổi hình dạng/trạng thái nhưng vẫn là chất cũ (như nước đá tan thành nước lỏng), hoặc nó biến đổi thành **chất mới hoàn toàn khác** (như que diêm cháy thành tro và khói). Ở lớp 8, em sẽ học cách nhận ra và giải thích cả hai kiểu biến đổi này.

ChấtThứ tạo nên vật thể, có những tính chất riêng (màu, mùi, trạng thái, khả năng tan, khả năng cháy…) giúp phân biệt chất này với chất khác.

Biến đổi của chấtQuá trình một chất thay đổi trạng thái, hình dạng, hoặc biến thành chất khác. Hóa học đặc biệt quan tâm đến trường hợp chất mới được tạo thành.

Ví dụ

Ví dụ 1 — Tách vật thể và chất trong đồ vật quen thuộc

1
Cho các đồ vật: cốc thủy tinh, dây đồng bọc nhựa, bàn gỗ. Hãy chỉ ra vật thể và chất tạo nên từng đồ vật.
2
Với mỗi đồ vật, em tự hỏi: 'đây là cái gì mình nhìn thấy?' — đó là vật thể. Rồi hỏi tiếp: 'nó được làm từ nguyên liệu gì?' — đó là chất.
3
Cốc thủy tinh: vật thể là cái cốc, chất là thủy tinh. Dây điện: vật thể là dây dẫn điện, gồm hai chất là đồng (lõi dẫn điện) và nhựa (lớp vỏ cách điện) — một vật thể có thể gồm nhiều chất. Bàn gỗ: vật thể là cái bàn, chất là gỗ.
4
Nhiều bạn nhầm gọi luôn 'cốc thủy tinh' là một chất. Hãy nhớ: chỉ có thủy tinh mới là chất; 'cốc' chỉ hình dạng của vật thể.

Ví dụ

Ví dụ 2 — Nhận diện hóa học trong bữa cơm gia đình

1
Mẹ đun nước sôi để luộc rau, sau đó thêm chút muối vào nồi canh, còn đường trong chảo bị cháy khét khi thắng nước hàng. Hiện tượng nào ở đây liên quan trực tiếp đến sự biến đổi chất, hiện tượng nào chỉ là thay đổi trạng thái?
2
Nước sôi: nước lỏng chuyển thành hơi nước — vẫn là nước, chỉ đổi trạng thái, chưa sinh chất mới. Muối tan trong canh: hạt muối rắn phân tán vào nước nhưng bản chất muối không đổi. Đường cháy khét: đường trắng biến thành chất màu nâu đen có mùi khét khác hẳn — đây là dấu hiệu một chất mới đã được tạo ra.
3
Trong ba hiện tượng, chỉ có đường bị cháy khét là ví dụ rõ nhất về sự tạo thành chất mới mà Hóa học quan tâm nghiên cứu; hai hiện tượng còn lại là biến đổi trạng thái/hòa tan, chưa sinh chất mới.
4
Dấu hiệu nhận biết chất mới thường là: đổi màu, có mùi mới, sinh khí, hoặc không thể quay lại trạng thái ban đầu bằng cách đơn giản (làm nguội, làm lạnh). Càng nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, càng chắc chắn rằng một chất mới đã được tạo thành, chứ không chỉ là biến đổi trạng thái thông thường.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Nhiều bạn cho rằng hễ có sự thay đổi (tan chảy, hòa tan, thay đổi hình dạng) là chất mới xuất hiện. Không phải vậy — chỉ khi tạo ra chất khác hẳn về bản chất (đổi màu vĩnh viễn, sinh khí mới, có mùi mới, không quay lại trạng thái cũ được) mới là dấu hiệu chất mới.

Ghi nhớ

Vật thể là thứ ta thấy quanh mình, tự nhiên hoặc nhân tạo; chất là nguyên liệu tạo nên vật thể đó. Hóa học nghiên cứu chất, tính chất của chất và sự biến đổi của chất — nhất là khi chất biến thành một chất hoàn toàn mới.

Hóa học không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm. Nó có mặt trong bữa ăn, viên thuốc, túi phân bón ngoài đồng, cả chiếc áo em đang mặc. Bài sau sẽ chỉ cho em thấy hóa học đang 'ẩn mình' ở đâu trong đời sống hằng ngày.