Bài học

Lần theo đường đi của cảm xúc để rút ra chủ đề

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em chỉ ra được mạch cảm xúc của bài thơ và rút ra chủ đề có căn cứ.

Kiến thức cần có

Cần cả bốn bài trước: thể thơ, hình ảnh, vần nhịp và biện pháp tu từ.

Câu hỏi mở đầu

Một bài thơ bốn dòng thì có gì mà gọi là "mạch" cảm xúc? Cảm xúc ấy đi từ đâu tới đâu?

Ý tưởng cốt lõi

Mạch cảm xúc là đường đi của tình cảm trong bài thơ, từ dòng đầu tới dòng cuối. Thơ hiếm khi giữ nguyên một cảm xúc suốt bài; thường có một chuyển động — từ tả cảnh sang bộc lộ lòng người, từ hiện tại lùi về kỉ niệm, từ quan sát bên ngoài đi vào suy nghĩ bên trong.

Cách tìm: đọc lại từng dòng và hỏi dòng này đang tả gì hay đang nói lòng ai. Chỗ bài thơ chuyển từ tả sang nói lòng chính là chỗ mạch cảm xúc rẽ.

Từ mạch cảm xúc, chủ đề hiện ra gần như tự động: bài thơ đi tới đâu thì nó nói về cái đó.

**Mạch cảm xúc** là đường đi của tình cảm trong bài thơ, từ dòng đầu tới dòng cuối. Thơ hiếm khi giữ nguyên một cảm xúc suốt bài; thường có một chuyển động — từ tả cảnh sang bộc lộ lòng người, từ hiện tại lùi về kỉ niệm, từ quan sát bên ngoài đi vào suy nghĩ bên trong. Cách tìm: đọc lại từng dòng và hỏi **dòng này đang tả gì hay đang nói lòng ai**. Chỗ bài thơ chuyển từ tả sang nói lòng chính là chỗ mạch cảm xúc rẽ. Từ mạch cảm xúc, chủ đề hiện ra gần như tự động: bài thơ đi tới đâu thì nó nói về cái đó.

Chỗ chuyển từ tả cảnh sang nói lòng là bản lề của cả bài.

Đào sâu mô hình

Đọc lại bốn dòng thơ tám chữ:

Chiều xuống thấp trên mái nhà lợp lá
Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ
Mẹ ngồi đó, tóc pha màu tro bếp
Đợi con về từ phía cuối con đê

Lần theo từng dòng. Dòng một tả cảnh thuần tuý: buổi chiều, mái nhà. Dòng hai vẫn tả cảnh nhưng đã có chữ "gầy" nhuốm tình cảm vào. Dòng ba chuyển hẳn sang con người: mẹ xuất hiện. Dòng bốn nói ra điều mẹ đang làm, và đó là điều quan trọng nhất bài — "đợi con về".

Vậy mạch cảm xúc đi từ cảnh vật buổi chiều, thu dần lại vào dáng ngồi của mẹ, rồi đọng lại ở sự chờ đợi. Cái phễu ấy là chủ ý: bài thơ mở ra rộng rồi hẹp dần, để chữ "đợi" ở dòng cuối chịu toàn bộ sức nặng.

Chủ đề vì thế không phải "tình mẫu tử" chung chung, mà cụ thể hơn: nỗi chờ đợi lặng lẽ của người mẹ nơi quê nhà dành cho đứa con đi xa.

Đọc lại bốn dòng thơ tám chữ: > Chiều xuống thấp trên mái nhà lợp lá > Khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ > Mẹ ngồi đó, tóc pha màu tro bếp > Đợi con về từ phía cuối con đê Lần theo từng dòng. Dòng một **tả cảnh** thuần tuý: buổi chiều, mái nhà. Dòng hai vẫn tả cảnh nhưng đã có chữ "gầy" nhuốm tình cảm vào. Dòng ba chuyển hẳn sang **con người**: mẹ xuất hiện. Dòng bốn nói ra điều mẹ đang làm, và đó là điều quan trọng nhất bài — "đợi con về". Vậy mạch cảm xúc đi **từ cảnh vật buổi chiều, thu dần lại vào dáng ngồi của mẹ, rồi đọng lại ở sự chờ đợi**. Cái phễu ấy là chủ ý: bài thơ mở ra rộng rồi hẹp dần, để chữ "đợi" ở dòng cuối chịu toàn bộ sức nặng. Chủ đề vì thế không phải "tình mẫu tử" chung chung, mà cụ thể hơn: **nỗi chờ đợi lặng lẽ của người mẹ nơi quê nhà dành cho đứa con đi xa**.

Muốn viết được câu chủ đề khít như vậy, em phải lấy chất liệu từ chính bốn bài trước: hình ảnh nào, biện pháp nào, mạch cảm xúc ra sao. Đó là lí do năm bài của khoá học phải học theo thứ tự.

Phép kiểm tra vẫn như ở khoá trước: thử lắp câu chủ đề sang một bài thơ khác. "Ca ngợi tình mẫu tử" lắp vừa vào hàng trăm bài, nên nó chưa đạt. Câu có chữ "chờ đợi", "quê nhà", "con đi xa" thì chỉ vừa với bài này. Muốn viết được câu chủ đề khít như vậy, em phải lấy chất liệu từ chính bốn bài trước: hình ảnh nào, biện pháp nào, mạch cảm xúc ra sao. Đó là lí do năm bài của khoá học phải học theo thứ tự.

Có bài thơ mạch cảm xúc không rẽ mà đi thẳng một hướng, mỗi lúc một đậm thêm. Gặp dạng ấy em cứ nói đúng như vậy: cảm xúc được giữ nhất quán và tăng dần qua các dòng, kèm dẫn chứng cho thấy mức độ tăng. Không phải bài nào cũng phải có chỗ rẽ, và bịa ra một chỗ rẽ không có sẽ khiến lập luận vênh với văn bản.

Người chấm chấm cái gì

Phần đọc hiểu thơ chia điểm giống phần truyện: câu nhận biết (thể thơ, tìm hình ảnh) 0,5–1 điểm, câu phân tích (tác dụng, mạch cảm xúc, chủ đề) 1–1,5 điểm. Câu nhận biết trả lời gọn một dòng là đủ. Câu phân tích phải có dẫn chứng chép đúng nguyên văn thơ, kể cả dấu ngắt dòng.

Hướng dẫn giải

Khi trích thơ, chép đúng nguyên văn và giữ cách xuống dòng; nếu viết liền thì ngăn các dòng bằng dấu gạch chéo. Dùng các cụm quen thuộc: "Bài thơ viết theo thể…", "Hình ảnh … gợi ra…", "Biện pháp … ở chữ … có tác dụng…". Nói về tác giả thì gọi là "nhà thơ" hoặc "tác giả", đừng gọi bằng tên riêng trống không. Kết mỗi ý bằng một câu chốt.

Sổ tay lỗi

Lỗi hay gặp khi làm bài thơ: đếm sai chữ nên gọi nhầm thể thơ; nhầm hình ảnh với biện pháp tu từ; gọi tên biện pháp mà không chỉ ra chữ nào; nói tác dụng bằng những từ chung chung; kể lại nội dung bài thơ bằng văn xuôi thay vì phân tích; và suy diễn hoàn cảnh tác giả trong khi đề chỉ cho mỗi bài thơ.

Ví dụ

Chỉ ra mạch cảm xúc của bài thơ

1
Nêu mạch cảm xúc của đoạn thơ về người mẹ đợi con (Chiều xuống thấp trên mái nhà lợp lá…).
2
Câu phân tích 1–1,5 điểm, thường đứng gần cuối phần đọc hiểu.
3
Đi từng dòng, ghi vắn tắt mỗi dòng đang làm gì, rồi nhìn lại toàn bộ xem hướng đi là gì.
4
Mạch cảm xúc của đoạn thơ đi từ cảnh vật bên ngoài thu dần vào con người, rồi đọng lại ở nỗi chờ đợi.
Hai dòng đầu tả cảnh chiều muộn nơi thôn quê, với "mái nhà lợp lá" và "khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ". (1)
Đến dòng thứ ba, hình ảnh con người xuất hiện và trở thành trung tâm: "Mẹ ngồi đó, tóc pha màu tro bếp".
Dòng cuối nói rõ việc mẹ đang làm, cũng là điều bài thơ hướng tới: "Đợi con về từ phía cuối con đê". (2)
Từ (1) và (2), có thể thấy bài thơ mở ra bằng khung cảnh rộng rồi hẹp dần lại, dồn toàn bộ sức nặng vào chữ "đợi" ở dòng kết.
Mạch cảm xúc của đoạn thơ đi từ cảnh vật bên ngoài thu dần vào con người, rồi đọng lại ở nỗi chờ đợi. Hai dòng đầu tả cảnh chiều muộn nơi thôn quê, với "mái nhà lợp lá" và "khói bếp lên, gầy như một sợi chỉ". (1) Đến dòng thứ ba, hình ảnh con người xuất hiện và trở thành trung tâm: "Mẹ ngồi đó, tóc pha màu tro bếp". Dòng cuối nói rõ việc mẹ đang làm, cũng là điều bài thơ hướng tới: "Đợi con về từ phía cuối con đê". (2) Từ (1) và (2), có thể thấy bài thơ mở ra bằng khung cảnh rộng rồi hẹp dần lại, dồn toàn bộ sức nặng vào chữ "đợi" ở dòng kết.
5
Chỉ ra được hướng đi chứ không kể lại nội dung, và gọi tên được kết cấu thu hẹp dần của bài thơ.
6
Kể lại bài thơ theo kiểu "đoạn thơ tả buổi chiều, có mẹ ngồi đợi con" — đó là tóm tắt nội dung, chưa phải mạch cảm xúc.

Ví dụ

Rút chủ đề khít với bài thơ

1
Nêu chủ đề của đoạn thơ trên.
2
Câu tổng hợp khoảng 1 điểm, chấm rất chặt phần độ cụ thể.
3
Viết thử một câu chủ đề, rồi thử lắp nó sang một bài thơ khác cùng viết về mẹ. Lắp vừa thì phải viết hẹp lại.
4
Đoạn thơ viết về nỗi chờ đợi lặng lẽ của người mẹ nơi quê nhà dành cho đứa con đi xa, và qua đó là sự tần tảo của mẹ trong cuộc sống thường ngày.
Chủ đề ấy được thể hiện qua hình ảnh "tóc pha màu tro bếp" gợi cả tuổi tác lẫn đời bếp núc, và qua dòng kết "Đợi con về từ phía cuối con đê" cho thấy mẹ đã nhìn rất xa và đợi rất lâu.
Nếu chỉ viết chủ đề là "ca ngợi tình mẫu tử" thì câu ấy đúng nhưng lắp được vào rất nhiều bài thơ khác, không nói lên được điều riêng của đoạn thơ này.
Đoạn thơ viết về nỗi chờ đợi lặng lẽ của người mẹ nơi quê nhà dành cho đứa con đi xa, và qua đó là sự tần tảo của mẹ trong cuộc sống thường ngày. Chủ đề ấy được thể hiện qua hình ảnh "tóc pha màu tro bếp" gợi cả tuổi tác lẫn đời bếp núc, và qua dòng kết "Đợi con về từ phía cuối con đê" cho thấy mẹ đã nhìn rất xa và đợi rất lâu. Nếu chỉ viết chủ đề là "ca ngợi tình mẫu tử" thì câu ấy đúng nhưng lắp được vào rất nhiều bài thơ khác, không nói lên được điều riêng của đoạn thơ này.
5
Câu chủ đề có đủ ba yếu tố riêng của bài — chờ đợi, quê nhà, con đi xa — và bài làm tự chỉ ra vì sao cách viết rộng hơn thì kém.
6
Nêu chủ đề rồi không dẫn một chữ nào của bài thơ, khiến câu chủ đề trở thành phán đoán không có căn cứ.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng kể lại nội dung thay cho mạch cảm xúc; đừng nêu chủ đề rộng đến mức lắp vào bài thơ nào cũng vừa; và đừng quên trích thơ nguyên văn khi dẫn chứng.

Chốt bài: Em đã chỉ ra được mạch cảm xúc của bài thơ và rút ra chủ đề có căn cứ. Hai khoá đọc hiểu đã xong; phần còn lại của đề vào 10 là viết, và khoá tiếp theo sẽ bắt đầu bằng đoạn nghị luận xã hội 200 chữ.