Bài học

Từ yêu cầu của đề tới hai ba luận điểm chứng minh được

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em xác định được vấn đề nghị luận của đề và dựng được hệ thống 2–3 luận điểm cho thân bài.

Kiến thức cần có

Cần bộ công cụ đọc hiểu ở hai khoá trước: nhân vật, chi tiết, hình ảnh, biện pháp tu từ.

Nghị luận văn học là câu nặng điểm nhất của đề vào 10, thường khoảng 5 trên 10 điểm. Nó cũng là câu nhiều bạn sợ nhất, vì phải viết một bài văn hoàn chỉnh chứ không phải một đoạn.

Tin tốt: em đã có sẵn nguyên liệu. Hai khoá đọc hiểu đã dạy em nhìn ra ngôi kể, nhân vật, chi tiết, hình ảnh, biện pháp tu từ. Nghị luận văn học chỉ là sắp xếp những thứ ấy thành luận điểm và chứng minh chúng.

Trong đề thi thật, tác phẩm được hỏi là tác phẩm em đã học. Ở khoá này, để em tập trung vào phương pháp, ta dùng lại đúng hai văn bản đã phân tích ở hai khoá trước. Cách làm hoàn toàn giống nhau khi em áp sang tác phẩm trong sách.

Nghị luận văn học là câu nặng điểm nhất của đề vào 10, thường khoảng 5 trên 10 điểm. Nó cũng là câu nhiều bạn sợ nhất, vì phải viết một bài văn hoàn chỉnh chứ không phải một đoạn. Tin tốt: em đã có sẵn nguyên liệu. Hai khoá đọc hiểu đã dạy em nhìn ra ngôi kể, nhân vật, chi tiết, hình ảnh, biện pháp tu từ. Nghị luận văn học chỉ là **sắp xếp những thứ ấy thành luận điểm và chứng minh chúng**. Trong đề thi thật, tác phẩm được hỏi là tác phẩm em đã học. Ở khoá này, để em tập trung vào phương pháp, ta dùng lại đúng hai văn bản đã phân tích ở hai khoá trước. Cách làm hoàn toàn giống nhau khi em áp sang tác phẩm trong sách.

Câu hỏi mở đầu

Đề yêu cầu "phân tích nhân vật bà Năm". Nếu em viết ba đoạn lần lượt kể việc bà nhận thư, bà đi chợ, bà cất phong bì thì đã phân tích chưa?

Ý tưởng cốt lõi

Chưa. Đó là kể lại theo trình tự sự việc, và nó là lỗi phổ biến nhất của bài nghị luận văn học.

Phân tích nghĩa là sắp xếp lại tác phẩm theo các nét tính chất, chứ không theo thứ tự thời gian. Thay vì đi theo việc gì xảy ra trước, em đi theo bà Năm là người thế nào — mỗi nét là một luận điểm, mỗi luận điểm là một đoạn.

Cách dựng luận điểm gồm ba bước. Một, đọc đề để biết đối tượng nghị luận là gì: một nhân vật, một đoạn thơ, hay một khía cạnh (tình cảm gia đình trong tác phẩm). Hai, liệt kê ra nháp các nét nổi bật của đối tượng ấy. Ba, gom các nét gần nhau lại thành 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm phải là một câu khẳng định.

Hai đến ba luận điểm là vừa. Bốn năm luận điểm trong một bài thi 60 phút sẽ khiến cái nào cũng hời hợt.

Chưa. Đó là **kể lại** theo trình tự sự việc, và nó là lỗi phổ biến nhất của bài nghị luận văn học. Phân tích nghĩa là **sắp xếp lại tác phẩm theo các nét tính chất**, chứ không theo thứ tự thời gian. Thay vì đi theo việc gì xảy ra trước, em đi theo bà Năm là người thế nào — mỗi nét là một luận điểm, mỗi luận điểm là một đoạn. Cách dựng luận điểm gồm ba bước. **Một**, đọc đề để biết đối tượng nghị luận là gì: một nhân vật, một đoạn thơ, hay một khía cạnh (tình cảm gia đình trong tác phẩm). **Hai**, liệt kê ra nháp các nét nổi bật của đối tượng ấy. **Ba**, gom các nét gần nhau lại thành 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm phải là một **câu khẳng định**. Hai đến ba luận điểm là vừa. Bốn năm luận điểm trong một bài thi 60 phút sẽ khiến cái nào cũng hời hợt.

Bước gom nét thành luận điểm là bước biến kể chuyện thành phân tích.

Đào sâu mô hình

Áp dụng vào đề: "Phân tích nhân vật bà Năm trong đoạn trích đã học."

Liệt kê các nét nổi bật ra nháp: bà nhận tiền con gửi; bà để phong bì ba ngày; bà vẫn dậy từ bốn giờ đi chợ; bà cất phong bì xuống đáy rương; bà không nói câu nào suốt đoạn.

Gom lại, các nét ấy tụ về hai điều:

Luận điểm 1: Bà Năm là người lao động cần cù, giàu lòng tự trọng. Chứng minh bằng việc bà vẫn quẩy gánh ra chợ dù đã có tiền con gửi.

Luận điểm 2: Ở bà Năm, tình thương con được thể hiện một cách kín đáo. Chứng minh bằng chi tiết bà cất phong bì chứ không gửi trả, và bằng việc bà không nói một lời nào.

Hai luận điểm, mỗi cái một câu khẳng định, mỗi cái có dẫn chứng riêng. Đó là bộ khung của thân bài.

Áp dụng vào đề: **"Phân tích nhân vật bà Năm trong đoạn trích đã học."** Liệt kê các nét nổi bật ra nháp: bà nhận tiền con gửi; bà để phong bì ba ngày; bà vẫn dậy từ bốn giờ đi chợ; bà cất phong bì xuống đáy rương; bà không nói câu nào suốt đoạn. Gom lại, các nét ấy tụ về hai điều: **Luận điểm 1: Bà Năm là người lao động cần cù, giàu lòng tự trọng.** Chứng minh bằng việc bà vẫn quẩy gánh ra chợ dù đã có tiền con gửi. **Luận điểm 2: Ở bà Năm, tình thương con được thể hiện một cách kín đáo.** Chứng minh bằng chi tiết bà cất phong bì chứ không gửi trả, và bằng việc bà không nói một lời nào. Hai luận điểm, mỗi cái một câu khẳng định, mỗi cái có dẫn chứng riêng. Đó là bộ khung của thân bài.

So sánh với cách sắp xếp theo sự việc: đoạn 1 kể bà nhận thư, đoạn 2 kể bà đi chợ, đoạn 3 kể bà cất phong bì. Cả ba đoạn ấy đều đúng nội dung nhưng không đoạn nào khẳng định điều gì về con người bà Năm, nên người chấm không thấy được lập luận.

Phép thử nhanh: đọc câu mở đầu mỗi đoạn thân bài của em. Nếu nó nói chuyện gì xảy ra, em đang kể. Nếu nó nói nhân vật là người thế nào, em đang phân tích.

So sánh với cách sắp xếp theo sự việc: đoạn 1 kể bà nhận thư, đoạn 2 kể bà đi chợ, đoạn 3 kể bà cất phong bì. Cả ba đoạn ấy đều đúng nội dung nhưng không đoạn nào **khẳng định** điều gì về con người bà Năm, nên người chấm không thấy được lập luận. Phép thử nhanh: đọc câu mở đầu mỗi đoạn thân bài của em. Nếu nó nói **chuyện gì xảy ra**, em đang kể. Nếu nó nói **nhân vật là người thế nào**, em đang phân tích.

Luận điểm luôn là một câu khẳng định có thể chứng minh hoặc bác bỏ.

Với đề phân tích một đoạn thơ, cách dựng luận điểm hơi khác: thường bám theo mạch của đoạn thơ chứ không theo nét tính cách. Ví dụ với bốn dòng thơ về người mẹ đợi con, hai luận điểm có thể là: bức tranh chiều quê hiện lên qua những hình ảnh giản dị; và hình ảnh người mẹ hiện lên với nỗi chờ đợi lặng lẽ. Vẫn là hai câu khẳng định, chỉ khác căn cứ để chia.

Với đề phân tích một **đoạn thơ**, cách dựng luận điểm hơi khác: thường bám theo mạch của đoạn thơ chứ không theo nét tính cách. Ví dụ với bốn dòng thơ về người mẹ đợi con, hai luận điểm có thể là: bức tranh chiều quê hiện lên qua những hình ảnh giản dị; và hình ảnh người mẹ hiện lên với nỗi chờ đợi lặng lẽ. Vẫn là hai câu khẳng định, chỉ khác căn cứ để chia.

Luận điểm là câu khẳng định, không phải đề mục

Một luận điểm tốt là một câu khẳng định về tác phẩm mà em có thể chứng minh, không phải một đề mục. So sánh: "Nhân vật bà Năm" là đề mục, chưa nói gì. "Bà Năm là người mẹ giàu lòng tự trọng" là luận điểm, vì nó khẳng định một điều và có thể đúng hoặc sai. Mỗi đoạn thân bài mở đầu bằng một câu như thế.

Ví dụ

Dựng luận điểm cho đề phân tích nhân vật

1
Lập hệ thống luận điểm cho đề: "Phân tích nhân vật ông Bảy trong đoạn trích đã học."
2
Bước chuẩn bị. Khung sai thì cả bài sai, dù câu chữ có hay.
3
Liệt kê nét nổi bật, gom thành hai nhóm, viết mỗi nhóm thành một câu khẳng định.
4
Liệt kê các nét: ông ít nói, hỏi giá chỉ giơ tay; ông bỏ dở xe của khách trước để vá cho cậu học trò sắp muộn giờ thi; ông xua tay không lấy tiền; ông cúi xuống lau đồ nghề khi nói.
Gom lại thành hai luận điểm:
Luận điểm 1: Ông Bảy là một người thợ nhân hậu, biết đặt việc của người khác lên trước việc của mình. Dẫn chứng: ông "bỏ dở chiếc xe máy đang sửa dở của người khác".
Luận điểm 2: Lòng tốt của ông Bảy kín đáo, không hề kể công. Dẫn chứng: câu nói vỏn vẹn "Thi đi. Về rồi trả." và chi tiết ông "cúi xuống lau đồ nghề" để tránh cho cậu bé phải cảm ơn.
Thứ tự này hợp lí vì luận điểm 1 là nét dễ thấy, luận điểm 2 là nét sâu hơn, cần tinh ý mới nhận ra.
Liệt kê các nét: ông ít nói, hỏi giá chỉ giơ tay; ông bỏ dở xe của khách trước để vá cho cậu học trò sắp muộn giờ thi; ông xua tay không lấy tiền; ông cúi xuống lau đồ nghề khi nói. Gom lại thành hai luận điểm: Luận điểm 1: Ông Bảy là một người thợ nhân hậu, biết đặt việc của người khác lên trước việc của mình. Dẫn chứng: ông "bỏ dở chiếc xe máy đang sửa dở của người khác". Luận điểm 2: Lòng tốt của ông Bảy kín đáo, không hề kể công. Dẫn chứng: câu nói vỏn vẹn "Thi đi. Về rồi trả." và chi tiết ông "cúi xuống lau đồ nghề" để tránh cho cậu bé phải cảm ơn. Thứ tự này hợp lí vì luận điểm 1 là nét dễ thấy, luận điểm 2 là nét sâu hơn, cần tinh ý mới nhận ra.
5
Hai luận điểm đều là câu khẳng định, đều có dẫn chứng trích được nguyên văn, và được xếp từ dễ thấy đến sâu.
6
Đặt tên hai đoạn thân bài là "Ngoại hình ông Bảy" và "Hành động ông Bảy" — đó là đề mục theo phương diện, không phải luận điểm về con người.

Ví dụ

Nhận ra bài đang kể thay vì phân tích

1
Một bạn viết ba đoạn thân bài mở đầu lần lượt bằng: "Đầu tiên, bà Năm nhận được thư của con gái." / "Tiếp theo, bà Năm dậy sớm đi chợ." / "Cuối cùng, bà cất phong bì vào rương." Nhận xét cách làm này.
2
Bài luyện tự kiểm tra khung bài trước khi viết.
3
Áp phép thử: câu mở đoạn nói chuyện gì xảy ra hay nói nhân vật là người thế nào?
4
Cả ba câu mở đoạn đều nói về sự việc xảy ra theo thứ tự thời gian, không câu nào khẳng định điều gì về con người bà Năm. Đây là kể lại tác phẩm chứ chưa phải phân tích.
Hệ quả là bài văn tuy đúng nội dung nhưng không có lập luận, nên phần lớn điểm ở mục phân tích sẽ mất.
Cách sửa là giữ nguyên các sự việc ấy nhưng chuyển chúng thành dẫn chứng cho hai luận điểm: "Bà Năm là người lao động cần cù, giàu lòng tự trọng" và "Ở bà Năm, tình thương con được thể hiện kín đáo".
Khi đó việc bà đi chợ trở thành dẫn chứng cho luận điểm thứ nhất, còn việc bà cất phong bì trở thành dẫn chứng cho luận điểm thứ hai.
Cả ba câu mở đoạn đều nói về sự việc xảy ra theo thứ tự thời gian, không câu nào khẳng định điều gì về con người bà Năm. Đây là kể lại tác phẩm chứ chưa phải phân tích. Hệ quả là bài văn tuy đúng nội dung nhưng không có lập luận, nên phần lớn điểm ở mục phân tích sẽ mất. Cách sửa là giữ nguyên các sự việc ấy nhưng chuyển chúng thành dẫn chứng cho hai luận điểm: "Bà Năm là người lao động cần cù, giàu lòng tự trọng" và "Ở bà Năm, tình thương con được thể hiện kín đáo". Khi đó việc bà đi chợ trở thành dẫn chứng cho luận điểm thứ nhất, còn việc bà cất phong bì trở thành dẫn chứng cho luận điểm thứ hai.
5
Không chỉ nói bài sai mà chỉ ra cơ chế của lỗi, rồi tái sử dụng chính các sự việc ấy vào khung đúng.
6
Nhận xét "bài viết còn sơ sài" mà không chỉ ra rằng vấn đề nằm ở cách dựng khung, nên không sửa được gốc.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng sắp bài theo thứ tự sự việc; đừng đặt tên đoạn bằng đề mục cụt lủn; và đừng dựng quá ba luận điểm cho một bài thi.

Chốt bài: Em đã xác định được vấn đề nghị luận của đề và dựng được hệ thống 2–3 luận điểm cho thân bài. Bài sau viết mở bài — ba câu để giới thiệu tác phẩm và nêu đúng vấn đề nghị luận.