Bài học

Nêu ý, trích, phân tích, chốt

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em viết được một đoạn thân bài phân tích nhân vật đủ bốn bước và không sa vào kể chuyện.

Kiến thức cần có

Cần hệ thống luận điểm ở bài 1, mở bài ở bài 2, và cách phân tích nhân vật ở khoá đọc hiểu truyện.

Câu hỏi mở đầu

Một bạn trích đúng câu văn hay nhất của tác phẩm rồi viết tiếp luôn ý khác. Bạn ấy vừa bỏ lỡ điều gì?

Ý tưởng cốt lõi

Bỏ lỡ phần phân tích — tức là phần duy nhất chứng minh em hiểu câu văn ấy.

Mỗi ý nhỏ trong thân bài đi theo bốn bước, và bước nào cũng không bỏ được.

Nêu ý: một câu nói rõ em sắp chứng minh điều gì.
Trích: đưa dẫn chứng nguyên văn, đặt trong ngoặc kép.
Phân tích: giải thích chữ vừa trích — vì sao chi tiết ấy cho thấy điều em vừa nêu.
Chốt: một câu gói lại.

Bước phân tích là bước dài nhất và cũng là bước hay bị bỏ nhất. Bài chỉ có nêu ý rồi trích, trích xong đi tiếp, được gọi là diễn xuôi tác phẩm — nghe thì có vẻ đầy đủ dẫn chứng nhưng thực chất chưa lập luận gì.

Bỏ lỡ **phần phân tích** — tức là phần duy nhất chứng minh em hiểu câu văn ấy. Mỗi ý nhỏ trong thân bài đi theo bốn bước, và bước nào cũng không bỏ được. **Nêu ý:** một câu nói rõ em sắp chứng minh điều gì. **Trích:** đưa dẫn chứng nguyên văn, đặt trong ngoặc kép. **Phân tích:** giải thích chữ vừa trích — vì sao chi tiết ấy cho thấy điều em vừa nêu. **Chốt:** một câu gói lại. Bước phân tích là bước dài nhất và cũng là bước hay bị bỏ nhất. Bài chỉ có nêu ý rồi trích, trích xong đi tiếp, được gọi là **diễn xuôi tác phẩm** — nghe thì có vẻ đầy đủ dẫn chứng nhưng thực chất chưa lập luận gì.

Bước phân tích là bước dài nhất và hay bị bỏ nhất.

Đào sâu mô hình

Viết thử một đoạn thân bài cho luận điểm "Bà Năm là người lao động cần cù, giàu lòng tự trọng":

Trước hết, bà Năm hiện lên là một người lao động cần cù và giàu lòng tự trọng. Dù con gái đã gửi tiền về kèm lời dặn "Mẹ đừng đi làm nữa", bà vẫn "dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay bà vẫn làm". Chi tiết "hai mươi năm nay" cho thấy đây không phải một buổi chợ bình thường mà là cả một nếp sống đã thành thói quen, thành lẽ sống của bà. Đáng chú ý hơn, bà hoàn toàn có quyền nghỉ ngơi, vì tiền đã có sẵn và đó lại là mong muốn của con; việc bà vẫn đi cho thấy bà không muốn sống dựa vào ai, kể cả người thân nhất. Sự cần cù ở đây vì thế không chỉ là chăm chỉ, mà còn là cách bà giữ lấy phẩm giá của mình.

Soi lại bốn bước: câu một nêu ý, câu hai trích, câu ba và bốn phân tích, câu năm chốt. Phần phân tích chiếm hai câu trên tổng số năm — đúng tỉ lệ.

Viết thử một đoạn thân bài cho luận điểm "Bà Năm là người lao động cần cù, giàu lòng tự trọng": > Trước hết, bà Năm hiện lên là một người lao động cần cù và giàu lòng tự trọng. Dù con gái đã gửi tiền về kèm lời dặn "Mẹ đừng đi làm nữa", bà vẫn "dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay bà vẫn làm". Chi tiết "hai mươi năm nay" cho thấy đây không phải một buổi chợ bình thường mà là cả một nếp sống đã thành thói quen, thành lẽ sống của bà. Đáng chú ý hơn, bà hoàn toàn có quyền nghỉ ngơi, vì tiền đã có sẵn và đó lại là mong muốn của con; việc bà vẫn đi cho thấy bà không muốn sống dựa vào ai, kể cả người thân nhất. Sự cần cù ở đây vì thế không chỉ là chăm chỉ, mà còn là cách bà giữ lấy phẩm giá của mình. Soi lại bốn bước: câu một **nêu ý**, câu hai **trích**, câu ba và bốn **phân tích**, câu năm **chốt**. Phần phân tích chiếm hai câu trên tổng số năm — đúng tỉ lệ.

Chú ý cách phân tích ở câu ba: nó không kể lại việc bà đi chợ, mà soi vào một cụm từ cụ thể là "hai mươi năm nay" rồi rút ra ý nghĩa. Đó là kỹ thuật quan trọng nhất của phần phân tích — bám vào chữ, không bám vào sự việc.

Câu bốn thì dùng một kỹ thuật khác: đặt giả định ngược ("bà hoàn toàn có quyền nghỉ") để làm nổi bật lựa chọn của nhân vật. Hai kỹ thuật ấy dùng được cho gần như mọi bài phân tích nhân vật.

Chú ý cách phân tích ở câu ba: nó không kể lại việc bà đi chợ, mà **soi vào một cụm từ cụ thể** là "hai mươi năm nay" rồi rút ra ý nghĩa. Đó là kỹ thuật quan trọng nhất của phần phân tích — bám vào chữ, không bám vào sự việc. Câu bốn thì dùng một kỹ thuật khác: đặt giả định ngược ("bà hoàn toàn có quyền nghỉ") để làm nổi bật lựa chọn của nhân vật. Hai kỹ thuật ấy dùng được cho gần như mọi bài phân tích nhân vật.

Cột phải là lỗi khiến bài đủ dẫn chứng mà vẫn mất điểm lập luận.

Một đoạn thân bài nên dài bao nhiêu? Khoảng năm đến bảy câu, tức là đủ chỗ cho một ý lớn với hai dẫn chứng, hoặc hai ý nhỏ với một dẫn chứng mỗi ý. Đoạn dài quá mười câu thường là dấu hiệu em đã gộp hai luận điểm vào một chỗ — nên tách ra thành hai đoạn để người chấm dễ theo.

Trích rồi phải phân tích

Trong nghị luận văn học, dẫn chứng bắt buộc lấy từ văn bản và phải trích nguyên văn trong ngoặc kép. Trích xong chưa xong việc: phải phân tích chữ vừa trích. Công thức của một ý nhỏ là nêu ý → trích → phân tích → chốt. Bài chỉ trích mà không phân tích bị gọi là "diễn xuôi tác phẩm" và mất rất nhiều điểm.

Ví dụ

Viết đoạn thân bài đủ bốn bước

1
Viết đoạn thân bài cho luận điểm: "Lòng tốt của ông Bảy kín đáo, không hề kể công."
2
Đoạn thân bài, phần chiếm nhiều điểm nhất của bài nghị luận văn học.
3
Chọn hai chi tiết chứng minh được sự kín đáo, rồi đi đủ bốn bước cho mỗi chi tiết.
4
Không chỉ nhân hậu, lòng tốt của ông Bảy còn rất kín đáo. Sau khi vá xe xong, thấy cậu học trò "run run móc túi", ông chỉ "xua tay" rồi nói vỏn vẹn năm chữ: "Thi đi. Về rồi trả." Câu nói cụt ngủn ấy không hề có lời hỏi han hay dặn dò, bởi ông không muốn biến việc mình vừa làm thành một ơn nghĩa mà cậu bé phải mang. Đáng chú ý hơn cả là chi tiết ông "cúi xuống lau đồ nghề" ngay khi nói; một người muốn được cảm ơn sẽ nhìn thẳng, còn ông thì quay đi, làm như đang bận. Chính cái quay đi ấy nói lên nhiều hơn mọi lời khen ngợi về ông.
Không chỉ nhân hậu, lòng tốt của ông Bảy còn rất kín đáo. Sau khi vá xe xong, thấy cậu học trò "run run móc túi", ông chỉ "xua tay" rồi nói vỏn vẹn năm chữ: "Thi đi. Về rồi trả." Câu nói cụt ngủn ấy không hề có lời hỏi han hay dặn dò, bởi ông không muốn biến việc mình vừa làm thành một ơn nghĩa mà cậu bé phải mang. Đáng chú ý hơn cả là chi tiết ông "cúi xuống lau đồ nghề" ngay khi nói; một người muốn được cảm ơn sẽ nhìn thẳng, còn ông thì quay đi, làm như đang bận. Chính cái quay đi ấy nói lên nhiều hơn mọi lời khen ngợi về ông.
5
Đủ bốn bước, hai dẫn chứng đều được phân tích chứ không chỉ trích, và câu bốn dùng kỹ thuật đặt giả định ngược để làm nổi bật chi tiết.
6
Trích cả hai chi tiết liền nhau rồi mới nhận xét chung một câu ở cuối — phần phân tích bị dồn và mỏng đi.

Ví dụ

Sửa một đoạn diễn xuôi

1
Nhận xét đoạn sau: "Bà Năm là người rất tự trọng. Bà nhận được phong bì của con gái. Trong phong bì có tiền và lời dặn mẹ đừng đi làm nữa. Nhưng bà Năm vẫn dậy từ bốn giờ và quẩy gánh ra chợ. Sau đó bà cất phong bì vào đáy rương. Qua đó ta thấy bà rất tự trọng."
2
Bài luyện nhận ra lỗi diễn xuôi.
3
Đếm xem trong đoạn có bao nhiêu câu thực sự giải thích, bao nhiêu câu chỉ thuật lại.
4
Đoạn văn có nêu ý ở câu đầu và nhắc lại ý ấy ở câu cuối, nhưng bốn câu ở giữa chỉ thuật lại sự việc theo đúng thứ tự trong tác phẩm.
Không có câu nào giải thích vì sao những sự việc ấy chứng tỏ bà Năm tự trọng, nên đây là lỗi diễn xuôi tác phẩm.
Cách sửa là giữ lại một dẫn chứng đắt nhất rồi dành chỗ cho phân tích. Chẳng hạn: "Bà vẫn dậy từ bốn giờ, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay. Cụm từ hai mươi năm nay cho thấy đây là cả một nếp sống chứ không phải sự bướng bỉnh nhất thời; bà hoàn toàn có thể nghỉ, nhưng nghỉ nghĩa là sống dựa vào con, điều mà bà không chấp nhận."
Bản sửa ngắn hơn nhưng có lập luận, nên được điểm cao hơn hẳn.
Đoạn văn có nêu ý ở câu đầu và nhắc lại ý ấy ở câu cuối, nhưng bốn câu ở giữa chỉ thuật lại sự việc theo đúng thứ tự trong tác phẩm. Không có câu nào giải thích vì sao những sự việc ấy chứng tỏ bà Năm tự trọng, nên đây là lỗi diễn xuôi tác phẩm. Cách sửa là giữ lại một dẫn chứng đắt nhất rồi dành chỗ cho phân tích. Chẳng hạn: "Bà vẫn dậy từ bốn giờ, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay. Cụm từ hai mươi năm nay cho thấy đây là cả một nếp sống chứ không phải sự bướng bỉnh nhất thời; bà hoàn toàn có thể nghỉ, nhưng nghỉ nghĩa là sống dựa vào con, điều mà bà không chấp nhận." Bản sửa ngắn hơn nhưng có lập luận, nên được điểm cao hơn hẳn.
5
Chỉ ra tỉ lệ câu thuật so với câu phân tích, và bản sửa chứng minh rằng ít dẫn chứng hơn nhưng phân tích kỹ thì tốt hơn.
6
Sửa bằng cách thêm dẫn chứng thứ ba, thứ tư — làm đoạn dài thêm mà vẫn không có phân tích.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng trích xong rồi bỏ đó; đừng thuật lại sự việc thay cho phân tích; và đừng dồn nhiều dẫn chứng vào một chỗ rồi nhận xét chung một câu.

Chốt bài: Em đã viết được một đoạn thân bài phân tích nhân vật đủ bốn bước và không sa vào kể chuyện. Bài sau áp dụng đúng bốn bước ấy sang đối tượng khác: một đoạn thơ.