Bài học

Vai trò của sinh vật và trách nhiệm của con người

Mục tiêu bài học

Sau bài ôn tập này, em tổng hợp được vai trò của các nhóm sinh vật đã học, giải thích được ý nghĩa của đa dạng sinh học, và đề xuất được hành động cụ thể để bảo vệ một hệ sinh thái của Việt Nam.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài này tổng hợp vai trò đã học rải rác ở các khoá vi khuẩn, nguyên sinh vật, nấm, thực vật, động vật, và khoá "Động vật và đa dạng sinh học" (same-grade bridge) — dùng lại chính các nhóm sinh vật vừa ôn ở bài trước.

Khởi động

Nếu một sáng thức dậy, mọi loài nấm và vi khuẩn trên Trái Đất bỗng biến mất — xác lá cây rụng, xác động vật chết sẽ ra sao sau một năm?

Kiến thức trọng tâm

Nhìn lại toàn bộ các nhóm sinh vật đã học, có thể xếp chúng theo ba vai trò chính trong tự nhiên. Nhóm sản xuất — thực vật và tảo — quang hợp tạo ra oxy và mở đầu hầu hết các chuỗi thức ăn. Nhóm phân giải — chủ yếu là nấm, cùng một số vi khuẩn — phân giải xác sinh vật chết, trả lại chất dinh dưỡng cho đất; thiếu nhóm này, xác chết sẽ chất đống mà không phân huỷ, đất cũng dần cạn dinh dưỡng. Nhóm gây bệnh — virus, một số vi khuẩn, một số nguyên sinh vật, một số nấm — gồm cúm và dại do virus, sốt rét và kiết lị do nguyên sinh vật, nấm da do nấm.

Một nhóm có thể xuất hiện ở nhiều vai trò — ví dụ vi khuẩn vừa phân giải xác sinh vật vừa có loại gây bệnh, tuỳ loài cụ thể.

Ngoài ba vai trò trên, thực vật còn giữ đất chống xói mòn, điều hoà khí hậu, và cung cấp gỗ, thuốc cùng lương thực. Tất cả những vai trò này gộp lại tạo nên đa dạng sinh học — sự phong phú về loài, môi trường sống và vốn di truyền. Đa dạng sinh học cung cấp lương thực, thuốc, vật liệu, và giữ cho hệ sinh thái ổn định trước biến động; một khu rừng tự nhiên với nhiều loài luôn chống chịu sâu bệnh tốt hơn một rừng trồng chỉ một loài cây. Việt Nam là một trong những nước có mức đa dạng sinh học cao trên thế giới.

Rừng tự nhiên có nhiều tầng tán và nhiều loài cây khác nhau nên nuôi được nhiều nhóm loài hơn hẳn; đây là lí do rừng trồng một loài dễ bị sâu bệnh lan rộng hơn.

Đa dạng sinh học đang bị đe doạ bởi mất môi trường sống, săn bắt quá mức, ô nhiễm, và sinh vật ngoại lai xâm hại. Trước những đe doạ đó, Việt Nam đã lập các vườn quốc gia và khu bảo tồn, ban hành luật bảo vệ loài quý hiếm, và khuyến khích giảm tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã — như Vườn quốc gia Cúc Phương, một trong những khu bảo tồn lâu đời nhất cả nước, nơi bảo vệ rừng nhiệt đới nguyên sinh cùng nhiều loài quý hiếm như voọc mông trắng.

Ví dụ

Giải thích hậu quả nếu mất một nhóm vai trò

1
Giải thích điều gì sẽ xảy ra với một khu rừng nếu toàn bộ nấm phân giải trong đó biến mất.
2
Nấm đảm nhận vai trò phân giải xác sinh vật chết — lá rụng, cành gãy, xác động vật — trả chất dinh dưỡng lại cho đất.
3
Không còn nấm phân giải, xác sinh vật chết sẽ tích tụ ngày càng nhiều mà không phân huỷ hết, vì một số vi khuẩn phân giải khác không đủ thay thế toàn bộ công việc của nấm.
4
Đất dần thiếu chất dinh dưỡng do không được trả lại từ xác sinh vật, khiến cây trong rừng khó phát triển, ảnh hưởng ngược lại tới cả nhóm sản xuất.
5
Vậy mất nhóm phân giải khiến xác chết chất đống, đất suy giảm dinh dưỡng, và hậu quả này lan dần tới toàn bộ hệ sinh thái.

Ví dụ

Xây dựng một đoạn văn lập luận bảo vệ hệ sinh thái (dạng đề kiểm tra)

1
Viết một đoạn văn ngắn lập luận vì sao cần bảo vệ rừng ngập mặn ven biển, và đề xuất một hành động cụ thể học sinh có thể làm.
2
Một đoạn lập luận tốt cần bốn phần: nêu vấn đề, dẫn chứng vai trò hoặc loài bị ảnh hưởng, đề xuất hành động cụ thể, và liên hệ trách nhiệm cá nhân — không chỉ liệt kê thông tin.
3
Rừng ngập mặn giữ đất chống xói mòn ven biển và là nơi sinh sống của nhiều loài cá, tôm, cua — nếu rừng bị chặt phá để làm ao nuôi, các loài này mất môi trường sống và bờ biển dễ sạt lở hơn khi có bão.
4
Một học sinh có thể tham gia trồng cây ngập mặn cùng địa phương, hoặc tuyên truyền cho gia đình không mua sản phẩm khai thác từ phá rừng ngập mặn trái phép — đây là hành động nhỏ nhưng cụ thể, khác với chỉ nói chung chung "cần bảo vệ môi trường".
5
Vậy một đoạn văn đạt yêu cầu phải có đủ bốn phần: nêu vấn đề, dẫn chứng cụ thể, đề xuất hành động rõ ràng, và liên hệ trách nhiệm cá nhân — không dừng ở việc mô tả chung chung.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn khi ôn tập là nghĩ bảo vệ đa dạng sinh học chỉ là việc của nhà nước hay các vườn quốc gia, không liên quan gì tới hành động cá nhân hằng ngày. Thực ra tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã, hay tự ý đưa sinh vật ngoại lai vào môi trường tự nhiên — ví dụ thả cá cảnh ngoại lai ra sông hồ — chính là những nguyên nhân đe doạ đa dạng sinh học đã học, chỉ khác là ở quy mô một cá nhân.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Ba vai trò chính: sản xuất (thực vật, tảo), phân giải (nấm, một số vi khuẩn), gây bệnh (virus và một số vi khuẩn, nguyên sinh vật, nấm). Đa dạng sinh học gồm loài, môi trường sống, di truyền — bị đe doạ bởi mất môi trường sống, săn bắt, ô nhiễm, sinh vật ngoại lai — và được bảo vệ bằng vườn quốc gia, luật, và hành động cá nhân hằng ngày.

Lớp 7 vẫn tiếp tục mạch Vật sống, nhưng chuyển từ cấu trúc sang quá trình sống — cách sinh vật trao đổi chất và năng lượng, cảm ứng, lớn lên và sinh sản.