Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Kính lúp và khi nào dùng nó
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em biết khi nào nên dùng kính lúp để quan sát một vật, chọn đúng cách cầm và lấy nét kính lúp, và giải thích được vì sao độ phóng đại của kính lúp có một giới hạn mà nhiều mẫu vật trong Sinh học buộc phải vượt qua bằng một dụng cụ khác.
Kiến thức nền cần nhớ
Ở các lớp Tiểu học, em từng quan sát trực tiếp bằng mắt thường lá cây, con vật, đồ vật quen thuộc quanh nhà và ở trường, rồi mô tả lại hình dạng, màu sắc của chúng (prior-grade review). Môn Khoa học tự nhiên lớp 6 mở đầu bằng cách trang bị cho em dụng cụ quan sát đầu tiên vượt qua giới hạn của mắt thường: kính lúp.
Khởi động
Em từng cầm một chiếc kính lúp soi con kiến hay một chiếc lá non chưa? Cái gì hiện ra mà mắt thường không nhìn thấy được? Nếu soi tiếp một giọt nước ao dưới chính chiếc kính lúp đó, em có nghĩ mình sẽ thấy được những sinh vật đang bơi trong giọt nước hay không?
Kiến thức trọng tâm
Kính lúp là một dụng cụ quang học đơn giản, gồm một tấm kính trong, hai mặt lồi (gọi là thấu kính hội tụ), gắn trên một khung có tay cầm. Kính lúp học sinh thường có độ phóng đại từ khoảng 3 đến 20 lần, tuỳ loại — nghĩa là một vật quan sát qua kính lúp sẽ trông to hơn kích thước thật của nó từ 3 đến 20 lần. Mức phóng đại này đủ để em nhìn rõ những chi tiết mắt thường nhìn không tới: gân trên một chiếc lá, từng đốt trên chân một con kiến, hay các hạt phấn hoa bám trên cánh một con ong.
Cách dùng kính lúp khá đơn giản nhưng cần đúng thứ tự. Đầu tiên, giữ kính lúp gần mắt, cách mắt chỉ vài xăng-ti-mét. Sau đó, từ từ đưa vật cần quan sát lại gần kính lúp — hoặc đưa kính lúp và vật ra xa nhau dần — cho tới khi hình ảnh hiện ra rõ nét nhất. Nếu đưa vật quá sát mặt kính, hình ảnh sẽ bị mờ nhoè chứ không hề rõ hơn; khoảng cách lấy nét đúng luôn nằm ở một vị trí nhất định, không phải cứ đưa vật xa hay gần tuỳ ý.
Nhưng kính lúp không phải dụng cụ toàn năng. Một tế bào thực vật hay động vật thường chỉ có kích thước vài chục micromet — nhỏ hơn một milimét hàng chục lần — nằm hoàn toàn dưới ngưỡng mắt thường phân biệt được. Kính lúp phóng to nhiều nhất khoảng 20 lần, chưa đủ sức kéo một cấu trúc nhỏ như vậy lên mức mắt người nhận ra được hình dạng, chứ đừng nói tới việc thấy các thành phần bên trong tế bào. Vì vậy, kính lúp chỉ phù hợp khi em cần quan sát toàn bộ hình dạng bên ngoài của một vật nhỏ — còn khi mục tiêu là nhìn vào bên trong một tế bào, cần một dụng cụ phóng đại mạnh hơn hẳn, sẽ được giới thiệu ở bài học sau.
Quy tắc chọn dụng cụ: nếu mắt thường đã thấy mờ mờ hình dạng và chỉ cần phóng to vài lần là rõ, dùng kính lúp; nếu đối tượng nhỏ tới mức tế bào, phải dùng kính hiển vi.
Ví dụ
Chọn dụng cụ quan sát gân lá
1
Bạn Lan muốn nhìn rõ mạng lưới gân trên một chiếc lá bàng mà em vừa nhặt được ở sân trường. Lan nên chọn kính lúp hay kính hiển vi quang học?
2
Gân lá là một cấu trúc mắt thường đã thấy được lờ mờ — chỉ cần phóng to thêm vài lần là nhìn rõ toàn bộ mạng lưới, không cần nhìn vào bên trong từng tế bào của lá.
3
Theo quy tắc vừa học, một vật quan sát được nguyên hình dạng ngoài và chỉ cần độ phóng đại vài lần thì dùng kính lúp là đủ.
4
Nếu dùng kính hiển vi cho gân lá, ảnh sẽ phóng to hàng trăm lần, chỉ thấy được một mảng rất nhỏ của một gân — không nhìn được toàn bộ mạng lưới gân như Lan mong muốn, nên kính hiển vi không phù hợp cho mục tiêu này.
5
Vậy Lan nên dùng kính lúp, giữ kính gần mắt rồi đưa chiếc lá ra xa dần tới khi ảnh gân lá rõ nét nhất.
Ví dụ
Chọn dụng cụ cho bốn mẫu vật (dạng đề kiểm tra)
1
Một nhóm học sinh chuẩn bị bốn mẫu vật để quan sát: (1) một chiếc lông chim, (2) một giọt nước ao có sinh vật nhỏ đang bơi, (3) hạt phấn hoa nhìn như một lớp bụi mịn trên bao phấn, (4) một lát mỏng biểu bì vảy hành đã nhuộm màu. Với mỗi mẫu vật, hãy xác định dụng cụ quan sát phù hợp và giải thích ngắn gọn.
2
Lông chim là một cấu trúc mắt thường thấy rõ hình dạng ngoài, chỉ cần phóng to vài lần để thấy các sợi lông nhỏ tách ra — dùng kính lúp. Hạt phấn hoa tuy nhỏ nhưng khi còn dính thành lớp bụi trên bao phấn, mục tiêu chỉ là thấy rõ hơn lớp bụi đó, không phải nhìn từng hạt phấn riêng lẻ ở mức tế bào — kính lúp cũng đủ.
3
Sinh vật trong giọt nước ao — thường là các vi sinh vật đơn bào — có kích thước ở mức tế bào, mắt thường và cả kính lúp đều không nhận ra được hình dạng của chúng, nên bắt buộc dùng kính hiển vi. Biểu bì vảy hành đã nhuộm màu là một tiêu bản chuẩn bị sẵn để nhìn vào cấu trúc từng tế bào — đúng mục đích của kính hiển vi, không phải kính lúp.
4
Điểm chung của mẫu (2) và (4) là cả hai đều yêu cầu thấy được ranh giới hoặc hình dạng của từng tế bào riêng lẻ — đây chính là dấu hiệu nhận biết phải dùng kính hiển vi, đúng như quy tắc đã nêu ở đầu bài.
5
Vậy: mẫu (1) và (3) dùng kính lúp; mẫu (2) và (4) dùng kính hiển vi quang học, vì hai mẫu sau đòi hỏi nhìn thấy cấu trúc ở mức tế bào mà kính lúp không đủ sức phóng đại tới.
Sai lầm thường gặp
Một nhầm lẫn khá phổ biến là nghĩ 'phóng đại càng nhiều càng tốt, cứ dùng kính hiển vi cho chắc'. Thực ra kính hiển vi phóng to rất mạnh nên chỉ nhìn được một vùng rất nhỏ của mẫu vật mỗi lần — nếu dùng kính hiển vi cho một chiếc lá nguyên vẹn, em sẽ chỉ thấy một mảng mờ chứ không thấy được hình dạng cả chiếc lá. Chọn dụng cụ phải dựa trên việc em cần thấy TOÀN BỘ hình dạng ngoài (kính lúp) hay cần nhìn vào cấp độ tế bào (kính hiển vi), không phải cứ chọn dụng cụ phóng to nhất.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Kính lúp phóng đại 3–20 lần, phù hợp cho vật quan sát được nguyên hình dạng ngoài. Muốn nhìn rõ cấu trúc bên trong ở mức tế bào, cần một dụng cụ phóng đại mạnh hơn hẳn: kính hiển vi quang học.
Bài tiếp theo giới thiệu chính dụng cụ đó — kính hiển vi quang học — bắt đầu từ việc gọi đúng tên từng bộ phận của nó.
Kính lúp là một dụng cụ quang học đơn giản, gồm một tấm kính trong, hai mặt lồi (gọi là thấu kính hội tụ), gắn trên một khung có tay cầm. Kính lúp học sinh thường có độ phóng đại từ khoảng 3 đến 20 lần, tuỳ loại — nghĩa là một vật quan sát qua kính lúp sẽ trông to hơn kích thước thật của nó từ 3 đến 20 lần. Mức phóng đại này đủ để em nhìn rõ những chi tiết mắt thường nhìn không tới: gân trên một chiếc lá, từng đốt trên chân một con kiến, hay các hạt phấn hoa bám trên cánh một con ong.
Cách dùng kính lúp khá đơn giản nhưng cần đúng thứ tự. Đầu tiên, giữ kính lúp gần mắt, cách mắt chỉ vài xăng-ti-mét. Sau đó, từ từ đưa vật cần quan sát lại gần kính lúp — hoặc đưa kính lúp và vật ra xa nhau dần — cho tới khi hình ảnh hiện ra rõ nét nhất. Nếu đưa vật quá sát mặt kính, hình ảnh sẽ bị mờ nhoè chứ không hề rõ hơn; khoảng cách lấy nét đúng luôn nằm ở một vị trí nhất định, không phải cứ đưa vật xa hay gần tuỳ ý.
Nhưng kính lúp không phải dụng cụ toàn năng. Một tế bào thực vật hay động vật thường chỉ có kích thước vài chục micromet — nhỏ hơn một milimét hàng chục lần — nằm hoàn toàn dưới ngưỡng mắt thường phân biệt được. Kính lúp phóng to nhiều nhất khoảng 20 lần, chưa đủ sức kéo một cấu trúc nhỏ như vậy lên mức mắt người nhận ra được hình dạng, chứ đừng nói tới việc thấy các thành phần bên trong tế bào. Vì vậy, kính lúp chỉ phù hợp khi em cần quan sát toàn bộ hình dạng bên ngoài của một vật nhỏ — còn khi mục tiêu là nhìn vào bên trong một tế bào, cần một dụng cụ phóng đại mạnh hơn hẳn, sẽ được giới thiệu ở bài học sau.
Sinh vật trong giọt nước ao — thường là các vi sinh vật đơn bào — có kích thước ở mức tế bào, mắt thường và cả kính lúp đều không nhận ra được hình dạng của chúng, nên bắt buộc dùng kính hiển vi. Biểu bì vảy hành đã nhuộm màu là một tiêu bản chuẩn bị sẵn để nhìn vào cấu trúc từng tế bào — đúng mục đích của kính hiển vi, không phải kính lúp.
Một nhầm lẫn khá phổ biến là nghĩ 'phóng đại càng nhiều càng tốt, cứ dùng kính hiển vi cho chắc'. Thực ra kính hiển vi phóng to rất mạnh nên chỉ nhìn được một vùng rất nhỏ của mẫu vật mỗi lần — nếu dùng kính hiển vi cho một chiếc lá nguyên vẹn, em sẽ chỉ thấy một mảng mờ chứ không thấy được hình dạng cả chiếc lá. Chọn dụng cụ phải dựa trên việc em cần thấy TOÀN BỘ hình dạng ngoài (kính lúp) hay cần nhìn vào cấp độ tế bào (kính hiển vi), không phải cứ chọn dụng cụ phóng to nhất.