Bài học

Làm tiêu bản tạm thời biểu bì vảy hành

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em thực hiện đúng các bước làm một tiêu bản tạm thời (wet mount) từ biểu bì vảy hành, và giải thích được vì sao mỗi bước — mẫu vật mỏng, một giọt nước, đặt lamen nghiêng — đều cần thiết để tiêu bản quan sát được rõ dưới kính hiển vi.

Kiến thức nền cần nhớ

Hai bài trước em đã biết cấu tạo kính hiển vi và cách lấy nét đúng thứ tự (same-grade bridge). Nhưng muốn quan sát được tế bào, trước hết phải có một tiêu bản — một mẫu vật đã được chuẩn bị đúng cách để đặt lên bàn kính. Bài này hướng dẫn em tự tay làm ra tiêu bản đó.

Khởi động

Nếu đặt nguyên một miếng vảy hành dày lên lam kính rồi soi dưới kính hiển vi, em nghĩ ánh sáng có xuyên qua được không? Ảnh nhìn thấy sẽ như thế nào?

Kiến thức trọng tâm

Tiêu bản tạm thời (wet mount) là cách chuẩn bị mẫu vật nhanh, dùng ngay trong một buổi thực hành, khác với tiêu bản cố định phải xử lý qua nhiều bước và giữ được lâu dài. Dụng cụ cần có: lam kính (tấm kính hình chữ nhật, đặt mẫu vật lên trên), lamen (tấm kính mỏng hình vuông nhỏ hơn, đậy lên trên mẫu vật), nước cất, kim mũi mác hoặc panh để gắp mẫu, và giấy thấm.

Bước quan trọng nhất là tách được một lớp biểu bì thật mỏng — chỉ dày một lớp tế bào — từ mặt trong của một vảy hành tươi. Dùng kim mũi mác khía một ô vuông nhỏ trên mặt trong vảy hành, rồi nhẹ nhàng bóc lớp màng mỏng, trong suốt ra khỏi vảy hành. Lớp màng này chính là biểu bì cần quan sát. Mẫu vật phải mỏng vì lý do đã nói ở bài trước: ánh sáng phải xuyên qua được mẫu vật mới truyền hình ảnh lên vật kính — một lát cắt dày sẽ chặn gần hết ánh sáng, kính hiển vi chỉ cho ra một vùng tối, không nhìn thấy tế bào nào cả.

Đặt lớp biểu bì mỏng vừa tách vào giữa lam kính, nhỏ một giọt nước lên trên để giữ mẫu vật ẩm và làm phẳng lớp màng đang có xu hướng cuộn lại. Sau đó đậy lamen: nghiêng lamen một góc khoảng 45 độ, chạm một cạnh vào mép giọt nước trước, rồi hạ từ từ cạnh đối diện xuống. Cách đặt nghiêng này đẩy dần không khí ra ngoài khi lamen hạ xuống, thay vì trùm kín rồi ép không khí lại thành bọt — nếu đặt lamen thẳng đứng úp xuống ngay từ đầu, không khí bên dưới sẽ bị nhốt lại thành nhiều bọt khí tròn, xen giữa các tế bào và gây nhầm lẫn khi quan sát.

Đặt lamen nghiêng và hạ từ từ (bước 5) là bước quyết định việc tiêu bản có bị bọt khí hay không.

Ví dụ

Làm tiêu bản biểu bì hành cùng cả lớp

1
Nhóm của Minh tách được một lớp biểu bì hành khá dày, có vài chỗ bị gấp nếp khi đặt lên lam kính. Nhóm nên xử lý thế nào trước khi soi dưới kính hiển vi?
2
Theo nguyên tắc mẫu vật phải mỏng để ánh sáng xuyên qua, một lớp biểu bì dày và gấp nếp sẽ chặn ánh sáng ở những vùng dày, cho ảnh tối hoặc mờ tại đúng những chỗ đó.
3
Nhóm nên tách lại một lớp biểu bì khác, mỏng hơn và trải phẳng cẩn thận hơn khi đặt lên lam kính, thay vì cố quan sát trên mẫu đã bị dày và gấp nếp.
4
Nếu tách đúng cách, lớp biểu bì mới sẽ trong suốt hơn hẳn dưới ánh sáng thường, một dấu hiệu sơ bộ cho biết mẫu đã đủ mỏng trước khi đặt lên kính hiển vi.
5
Vậy nhóm của Minh nên làm lại tiêu bản với một lớp biểu bì mỏng và phẳng hơn, thay vì cố gắng quan sát trên mẫu vật dày và gấp nếp ban đầu.

Ví dụ

Xác định lỗi trong quy trình làm tiêu bản (dạng đề kiểm tra)

1
Một học sinh làm tiêu bản theo thứ tự: đặt mẫu vật lên lam kính, đậy lamen úp thẳng xuống ngay lập tức, sau đó mới nhỏ một giọt nước vào cạnh lamen. Khi soi dưới kính hiển vi, tiêu bản xuất hiện rất nhiều bọt khí tròn. Hãy chỉ ra bước sai trong quy trình và giải thích.
2
Theo quy trình chuẩn, giọt nước phải được nhỏ lên mẫu vật TRƯỚC khi đậy lamen, và lamen phải đặt nghiêng một góc, chạm mép giọt nước trước khi hạ từ từ — không phải úp thẳng xuống ngay từ đầu.
3
Học sinh này đậy lamen trước khi có nước, nên phần lớn không khí giữa lamen và mẫu vật bị nhốt lại ngay từ đầu, thay vì được nước đẩy ra dần.
4
Ngay cả khi nhỏ nước vào sau, do lamen đã úp thẳng xuống chứ không nghiêng, nước không thể lan đều và đẩy hết không khí còn sót lại — bọt khí vẫn bị giữ nguyên vị trí bên trong.
5
Hai lỗi này giải thích đúng hiện tượng quan sát được: rất nhiều bọt khí tròn xen giữa các tế bào, đúng như mô tả trong đề bài.
6
Vậy lỗi là học sinh đã đảo ngược thứ tự (đậy lamen trước, nhỏ nước sau) và đậy lamen thẳng đứng thay vì nghiêng — cần làm lại theo đúng thứ tự: nhỏ nước trước, rồi đậy lamen nghiêng góc khoảng 45 độ và hạ từ từ.

Sai lầm thường gặp

Sai lầm phổ biến nhất là đậy lamen thẳng đứng, úp xuống ngay lập tức thay vì nghiêng một góc và hạ từ từ — cách làm này gần như chắc chắn tạo ra bọt khí. Một sai lầm khác là nhỏ quá nhiều nước, khiến nước tràn ra ngoài mép lamen và làm ướt cả bàn kính lẫn vật kính khi đặt lên kính hiển vi — chỉ cần một giọt vừa đủ để phủ kín mẫu vật là đủ.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Tiêu bản tạm thời cần: mẫu vật mỏng một lớp tế bào, một giọt nước vừa đủ, và lamen đặt nghiêng rồi hạ từ từ để đẩy không khí ra ngoài, tránh tạo bọt khí.

Tiêu bản làm xong không phải lúc nào cũng hoàn hảo ngay lần đầu. Bài tiếp theo hướng dẫn em nhận ra và sửa những lỗi thường gặp, cùng các quy tắc an toàn khi làm việc với kính hiển vi và tiêu bản.