Bài học

Hệ cơ quan và cơ thể ở cây có hoa

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em hoàn thiện đủ năm cấp độ tổ chức ở thực vật: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể, và phân biệt được hai hệ cơ quan chính của một cây có hoa là hệ rễ và hệ chồi.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã dùng lá cây làm ví dụ cho ba cấp tế bào, mô, cơ quan (same-grade bridge). Một cây có hoa hoàn chỉnh còn có nhiều cơ quan khác nữa — rễ, thân, hoa, quả, hạt — và bài này cho thấy các cơ quan đó không đứng rời rạc, mà tập hợp thành hai nhóm lớn.

Khởi động

Một cây có hoa có rất nhiều cơ quan: rễ, thân, lá, hoa, quả, hạt. Nếu phải xếp sáu cơ quan này thành từng nhóm theo vị trí và nhiệm vụ chung, em nghĩ chúng chia thành mấy nhóm, và nhóm nào gồm những cơ quan nào?

Kiến thức trọng tâm

Rễ, thân, lá, hoa, quả, hạt đều là những cơ quan của cây có hoa — mỗi cơ quan gồm nhiều loại mô phối hợp, đúng như lá cây đã học ở bài trước. Trong số đó, rễ nằm dưới mặt đất, một mình tạo thành hệ rễ — hệ cơ quan chuyên hấp thụ nước và muối khoáng từ đất, đồng thời giữ cho cây đứng vững.

Thân, lá, hoa, quả, hạt đều nằm trên mặt đất, cùng phối hợp tạo thành hệ chồi — hệ cơ quan còn lại của cây. Thân nâng đỡ và vận chuyển nước, chất dinh dưỡng giữa rễ và lá; lá thực hiện quang hợp và thoát hơi nước; hoa, quả, hạt đảm nhiệm sinh sản, tạo ra thế hệ cây mới. Dù mỗi cơ quan trong hệ chồi làm một việc khác nhau, cả năm cơ quan này đều nằm trên mặt đất và phối hợp chặt chẽ với nhau, nên được xếp chung vào một hệ cơ quan.

Cơ thể của một cây có hoa hoàn chỉnh chính là hệ rễ và hệ chồi phối hợp hoạt động cùng nhau như một thể thống nhất: hệ rễ hút nước và muối khoáng đưa lên hệ chồi; hệ chồi quang hợp tạo chất dinh dưỡng, một phần chuyển ngược xuống nuôi hệ rễ. Thiếu một trong hai hệ, cây không thể sống — đây là cấp độ tổ chức cao nhất, hoàn thiện đủ năm cấp: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể.

Xác định một cơ quan thuộc hệ rễ hay hệ chồi không phải lúc nào nhìn vị trí cũng đủ. Một củ khoai tây nằm dưới mặt đất, trông giống một phần của rễ, nhưng thực chất là một đoạn thân phình to, dùng để dự trữ tinh bột — nó vẫn thuộc hệ chồi, vì bản chất cấu trúc của nó là thân chứ không phải rễ. Ngược lại, một củ cà rốt là phần rễ chính phình to để dự trữ chất dinh dưỡng, nên thuộc đúng hệ rễ dù hình dạng bên ngoài trông khá giống củ khoai tây. Quy tắc đúng không phải 'nằm dưới đất thì thuộc hệ rễ', mà là 'bản chất cấu trúc đó vốn là rễ, hay vốn là thân, lá, hoa, quả, hạt'.

Hai hệ cơ quan của cây — hệ rễ (dưới mặt đất) và hệ chồi (trên mặt đất) — phối hợp cùng nhau ở cấp độ cao nhất: cơ thể.

Vị trí trên hay dưới mặt đất quyết định một cơ quan thuộc hệ rễ hay hệ chồi.

Ví dụ

Xác định hệ cơ quan chứa một cơ quan cho trước ở cây có hoa

1
Một cây có hoa có một bông hoa đang nở trên đỉnh cành. Bông hoa này thuộc hệ cơ quan nào của cây?
2
Hoa mọc trên cành, nằm hoàn toàn trên mặt đất, cùng phía với thân và lá.
3
Theo tiêu chí đã học, mọi cơ quan nằm trên mặt đất — thân, lá, hoa, quả, hạt — đều thuộc hệ chồi.
4
Vậy hoa thuộc hệ chồi, cùng nhóm với thân và lá, không thuộc hệ rễ.

Ví dụ

Xếp năm cơ quan vào đúng hệ cơ quan và giải thích (dạng đề kiểm tra)

1
Một cây cà chua có các cơ quan sau: rễ chính, thân, lá, quả cà chua, lông hút. Hãy xếp năm cơ quan này vào hai hệ cơ quan, và giải thích quả cà chua thuộc hệ nào.
2
Rễ chính nằm dưới mặt đất; lông hút mọc trên bề mặt rễ, cũng nằm dưới mặt đất — cả hai thuộc hệ rễ. (1)
3
Thân và lá đều mọc trên mặt đất, phối hợp vận chuyển và quang hợp — cả hai thuộc hệ chồi. (2)
4
Quả cà chua hình thành từ hoa sau khi thụ phấn, mọc trên cành, hoàn toàn nằm trên mặt đất — theo tiêu chí vị trí, quả cũng thuộc hệ chồi. (3)
5
Kết hợp ba kết quả, hệ rễ gồm rễ chính và lông hút; hệ chồi gồm thân, lá và quả cà chua.
6
Vậy: hệ rễ = {rễ chính, lông hút}; hệ chồi = {thân, lá, quả cà chua} — quả cà chua thuộc hệ chồi vì nằm trên mặt đất, dù thường bị nhầm là 'khác nhóm' với thân lá.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ hoa và quả không thuộc hệ chồi vì chúng 'khác chức năng' với thân, lá (thân lá nuôi dưỡng, còn hoa quả sinh sản). Thực ra tiêu chí xếp hệ cơ quan ở thực vật là VỊ TRÍ trên hay dưới mặt đất, không phải chức năng giống hay khác nhau — hoa, quả, hạt vẫn mọc trên mặt đất như thân và lá, nên vẫn thuộc hệ chồi dù đảm nhiệm chức năng sinh sản khác hẳn.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Cây có hoa hoàn thiện đủ năm cấp độ tổ chức: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể. Hai hệ cơ quan của cây là hệ rễ (dưới mặt đất: rễ, lông hút) và hệ chồi (trên mặt đất: thân, lá, hoa, quả, hạt), phối hợp cùng nhau tạo thành cơ thể cây hoàn chỉnh.

Bài tiếp theo hoàn thiện đúng năm cấp độ này ở người, qua một ví dụ rất quen thuộc: hệ tiêu hoá.