Bài học

Cơ thể đơn bào

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em giải thích được vì sao một cơ thể chỉ gồm đúng một tế bào — như trùng roi, trùng giày, hay vi khuẩn — vẫn tự thực hiện đầy đủ các quá trình sống: dinh dưỡng, di chuyển, cảm ứng, sinh sản, mà không cần bất kỳ tế bào nào khác giúp sức.

Kiến thức nền cần nhớ

Ở các bài trước trong môn Khoa học tự nhiên lớp 6, em đã biết tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của mọi cơ thể sống, và phân biệt được tế bào nhân sơ — không có màng nhân bao quanh vật chất di truyền, gặp ở vi khuẩn — với tế bào nhân thực — có màng nhân rõ ràng, gặp ở thực vật, động vật, nấm (same-grade bridge). Bài này dùng chính sự phân biệt đó để trả lời một câu hỏi mới: một cơ thể có thể chỉ gồm MỘT tế bào duy nhất hay không, và nếu có thì tế bào ấy sống như thế nào.

Khởi động

Một giọt nước ao dưới kính hiển vi cho em thấy vài 'con vật' nhỏ xíu đang bơi lội, xoay vòng, né tránh nhau. Mỗi 'con' ấy thật ra chỉ là MỘT tế bào duy nhất — không có miệng riêng, chân riêng, não riêng như một con vật đa bào. Một tế bào làm sao vừa bơi, vừa ăn, vừa tránh nguy hiểm, vừa sinh sản, tất cả cùng một lúc?

Kiến thức trọng tâm

Cơ thể đơn bào là cơ thể chỉ được cấu tạo từ một tế bào duy nhất. Tế bào ấy không có bất kỳ tế bào nào khác hỗ trợ, nên tự đảm nhiệm toàn bộ các quá trình sống mà một cơ thể cần: trao đổi chất và dinh dưỡng (lấy thức ăn, thải chất thải), di chuyển (bơi hoặc trườn tới nơi có thức ăn, tránh nơi nguy hiểm), cảm ứng (phản ứng lại với ánh sáng, nhiệt độ, hoá chất xung quanh), và sinh sản (tạo ra thế hệ tế bào mới). Không một quá trình nào trong bốn quá trình này bị bỏ qua — chỉ là tất cả dồn vào đúng một tế bào duy nhất phải lo liệu.

Ba ví dụ quen thuộc trong phòng thực hành Khoa học tự nhiên là trùng roi, trùng giày và vi khuẩn. Trùng roi có một roi dài ở đầu tế bào, quẫy liên tục để bơi tới nơi có ánh sáng; bên trong tế bào còn chứa hạt diệp lục, giúp trùng roi tự tổng hợp chất dinh dưỡng nhờ ánh sáng, giống hệt một chiếc lá thu nhỏ. Trùng giày có hình chiếc đế giày, toàn thân phủ đầy lông bơi rất nhỏ, rung động nhịp nhàng để đẩy tế bào tiến lên; một rãnh nhỏ trên thân đóng vai trò 'miệng tế bào', hướng thức ăn vào bên trong. Vi khuẩn nhỏ hơn hẳn hai loại trên, là tế bào nhân sơ, sinh sản cực nhanh bằng cách một tế bào tự phân đôi thành hai tế bào con giống hệt nhau.

Vì toàn bộ cơ thể chỉ gọn trong một tế bào, sinh vật đơn bào thường có kích thước cực nhỏ — phần lớn chỉ vài chục micromet, nhỏ hơn giới hạn nhìn thấy của mắt thường hàng trăm lần. Đây chính là lý do các bài trước dành hẳn nhiều công sức luyện cách dùng kính hiển vi quang học: không có dụng cụ phóng đại mạnh, em sẽ không bao giờ nhìn thấy một cơ thể đơn bào đang sống, dù nó đang bơi ngay trong cốc nước để trên bàn.

Dấu hiệu phân loại duy nhất là số lượng tế bào cấu tạo nên cơ thể: một tế bào là đơn bào, nhiều tế bào là đa bào — không liên quan gì đến kích thước bên ngoài lớn hay nhỏ.

Ví dụ

Xác định một sinh vật quan sát được qua kính hiển vi có phải cơ thể đơn bào

1
Qua kính hiển vi, một học sinh quan sát thấy một sinh vật hình thoi, có một roi dài quẫy liên tục ở một đầu, bên trong chứa các hạt màu xanh lục. Sinh vật này có phải là cơ thể đơn bào không?
2
Sinh vật chỉ là MỘT khối tế bào duy nhất — không có các bộ phận tách rời như tay, chân, cơ quan riêng biệt như ở cơ thể đa bào.
3
Roi giúp tế bào tự di chuyển; hạt màu xanh lục (diệp lục) giúp tế bào tự tổng hợp chất dinh dưỡng — tức là chính một tế bào này tự lo cả di chuyển lẫn dinh dưỡng, không cần tế bào khác hỗ trợ.
4
Vậy sinh vật này là cơ thể đơn bào — cụ thể là trùng roi — vì toàn bộ quá trình sống đều do một tế bào duy nhất đảm nhiệm.

Ví dụ

Phân biệt bốn mẫu vật quan sát được trong một buổi thực hành (dạng đề kiểm tra)

1
Trong một buổi thực hành, học sinh quan sát bốn mẫu: (1) một giọt nước ao có sinh vật hình đế giày phủ lông bơi; (2) một lát cắt mỏng của một chiếc lá; (3) một mẫu sữa chua có vi khuẩn hình que rất nhỏ; (4) một sợi tóc người. Hãy xác định mẫu nào chứa cơ thể đơn bào, giải thích ngắn gọn.
2
Sinh vật hình đế giày ở mẫu (1) là trùng giày, toàn thân chỉ là một tế bào phủ lông bơi — cơ thể đơn bào. Vi khuẩn ở mẫu (3) cũng chỉ là một tế bào nhân sơ duy nhất mỗi con — cơ thể đơn bào.
3
Lát cắt lá ở mẫu (2) gồm rất nhiều tế bào xếp thành các lớp mô khác nhau, không phải một tế bào đơn lẻ — cơ thể đa bào. Sợi tóc ở mẫu (4) thuộc về cơ thể người, vốn cũng cấu tạo từ hàng tỉ tế bào — cơ thể đa bào.
4
Điểm chung của mẫu (1) và (3) là mỗi cá thể quan sát được chỉ gồm đúng một tế bào; điểm chung của mẫu (2) và (4) là mỗi mẫu đều là một phần của một cơ thể gồm rất nhiều tế bào phối hợp — đúng tiêu chí phân loại vừa nêu.
5
Vậy mẫu (1) và (3) chứa cơ thể đơn bào; mẫu (2) và (4) là một phần của cơ thể đa bào.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn khá phổ biến là nghĩ 'đơn bào' đồng nghĩa với 'đơn giản, kém phát triển'. Thực ra một tế bào đơn bào phải tự mình đảm nhiệm TOÀN BỘ các quá trình sống — dinh dưỡng, di chuyển, cảm ứng, sinh sản — mà ở cơ thể đa bào được chia cho hàng triệu tế bào khác nhau cùng gánh vác. Xét về mức độ 'phải tự lo mọi việc', một tế bào đơn bào không hề đơn giản hơn một tế bào chuyên hoá trong cơ thể đa bào — nó chỉ nhỏ hơn mà thôi.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Cơ thể đơn bào chỉ gồm một tế bào, nhưng tế bào đó vẫn tự làm đủ bốn việc: dinh dưỡng, di chuyển, cảm ứng, sinh sản. Trùng roi, trùng giày, vi khuẩn là ba ví dụ quen thuộc — khác nhau về hình dạng và cách di chuyển, nhưng giống nhau ở việc chỉ có đúng một tế bào phải gánh mọi việc.

Bài tiếp theo chuyển sang cơ thể đa bào — nơi hàng triệu tế bào không còn phải tự làm mọi việc một mình, mà chia nhau mỗi tế bào một công việc riêng.