Bài học

Vận dụng cảm ứng thực vật trong trồng trọt

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em giải thích được cơ sở khoa học của ba kỹ thuật trồng trọt quen thuộc — làm giàn cho cây leo, tưới nước định hướng rễ, và bố trí khoảng cách hay tỉa cành theo ánh sáng — dựa trên đúng kiểu hướng động tương ứng, và đề xuất được một kỹ thuật tương tự cho một loại cây cho trước.

Kiến thức nền cần nhớ

Hai bài trước em đã học đủ bốn kiểu hướng động ở thực vật: hướng sáng, hướng trọng lực, hướng nước, hướng tiếp xúc (same-grade bridge). Bài này không thêm hiện tượng sinh học mới nào, mà cho thấy người trồng trọt vận dụng chính bốn hiện tượng đó thành các kỹ thuật canh tác cụ thể, quen thuộc trong vườn nhà và ngoài đồng ruộng Việt Nam.

Khởi động

Ở nhiều vườn nhà, người ta luôn dựng một cái giàn tre hoặc lưới thép cho cây mướp, su su leo lên, thay vì để dây mướp bò lan trên mặt đất. Vì sao phải tốn công dựng giàn, trong khi để cây bò tự do trên đất có vẻ đỡ mất công hơn?

Kiến thức trọng tâm

Làm giàn cho cây leo là kỹ thuật khai thác trực tiếp tính hướng tiếp xúc. Người trồng cắm cọc tre hoặc căng lưới thép ngay từ khi cây còn nhỏ, để tua cuốn có vật chạm vào và tự quấn lấy càng sớm càng tốt. Nhờ giàn, cả dây leo được nâng lên khỏi mặt đất: lá nhận nhiều ánh sáng hơn để quang hợp, không khí lưu thông tốt hơn nên ít nấm bệnh do ẩm thấp, và quả treo lơ lửng cũng dễ hái, ít bị dập nát hơn quả nằm sát đất. Nếu không có giàn, tua cuốn vẫn phản ứng hướng tiếp xúc như bình thường — chỉ là chúng sẽ quấn vào chính những dây leo khác hoặc cỏ dại xung quanh, không mang lại lợi ích như khi quấn vào một giá đỡ do con người bố trí sẵn.

Tưới nước định hướng rễ khai thác tính hướng nước dương. Thay vì tưới lan tràn trên bề mặt đất mỗi ngày, một số kỹ thuật tưới sâu vào gốc hoặc tưới nhỏ giọt ngầm dưới đất khuyến khích rễ đâm sâu xuống tìm nước, thay vì chỉ lan rộng ở lớp đất mặt vốn dễ khô nhanh. Bộ rễ ăn sâu giúp cây chịu hạn tốt hơn trong những ngày nắng nóng và bám đất chắc hơn khi có gió lớn hay mưa to.

Bố trí khoảng cách trồng và tỉa cành khai thác tính hướng sáng dương. Trồng cây quá sát nhau khiến các cây cạnh tranh ánh sáng gay gắt, mỗi cây buộc phải vươn cao, thân gầy yếu để tìm khoảng trống có nắng, kết quả là cây cao nhưng ốm, dễ đổ và cho ít hoa quả. Trồng đúng khoảng cách, kết hợp tỉa bớt cành lá rậm rạp che khuất lẫn nhau, giúp mỗi cây nhận đủ ánh sáng mà không cần vươn quá cao để cạnh tranh, nhờ đó thân chắc khỏe và ra hoa kết quả tốt hơn.

Mỗi kỹ thuật canh tác đều dựa trên một kiểu hướng động cụ thể đã học ở hai bài trước.

Ví dụ

Giải thích giàn mướp trong vườn nhà

1
Một gia đình trồng mướp trong vườn và dựng một giàn tre cao khoảng hai mét ngay phía trên gốc cây. Giải thích vì sao việc này giúp cây mướp phát triển tốt hơn so với để dây leo bò tự do trên mặt đất.
2
Cây mướp có tua cuốn mang tính hướng tiếp xúc — hễ chạm vào một vật rắn nào, tua cuốn sẽ tự quấn quanh vật đó nhờ sinh trưởng không đều giữa hai phía.
3
Giàn tre cho tua cuốn một giá đỡ chắc chắn, được bố trí sẵn ngay từ đầu, giúp dây mướp leo cao và tán lá trải rộng trên cao — nơi nhận ánh sáng đầy đủ hơn hẳn so với tán lá nằm sát mặt đất.
4
Nếu không có giàn, tua cuốn vẫn phản ứng hướng tiếp xúc bình thường nhưng chỉ quấn được vào cỏ dại hay chính dây mướp khác, khiến cả đám dây leo chồng chất sát đất, thiếu sáng và dễ bị ẩm thấp gây thối lá, thối quả.
5
Vậy giàn tre không tạo ra hiện tượng hướng tiếp xúc, mà chỉ cung cấp đúng giá đỡ để tính hướng tiếp xúc sẵn có của cây mướp phát huy lợi ích tối đa: cây leo cao, đón đủ sáng, quả treo sạch sẽ, dễ thu hoạch.

Ví dụ

Đề xuất kỹ thuật cho vườn chanh dây đang sinh trưởng kém (dạng đề kiểm tra)

1
Một vườn chanh dây được trồng sát tường rào nhưng không có giàn hay lưới nào, khiến dây leo bò lan trên mặt đất, lá vàng úa và nhiều quả bị thối do nằm sát đất ẩm. Đề xuất một biện pháp dựa trên hướng động để cải thiện tình trạng này, và giải thích vì sao biện pháp đó có hiệu quả.
2
Chanh dây là cây leo có tua cuốn mang tính hướng tiếp xúc, nhưng vườn hiện tại không có giá đỡ phù hợp gần gốc cây, nên tua cuốn không quấn được vào đâu và cả dây leo buộc phải bò trên mặt đất.
3
Dựng một giàn lưới thép hoặc căng dây kẽm dọc theo hàng rào ngay từ gần gốc cây, đủ gần để tua cuốn non dễ dàng chạm tới ngay khi vừa mọc ra.
4
Khi tua cuốn chạm vào lưới hay dây kẽm, tính hướng tiếp xúc khiến chúng tự quấn chặt và kéo cả dây leo vươn lên cao dọc giàn, tách hẳn khỏi mặt đất ẩm thấp — đúng nguyên nhân gây vàng lá, thối quả ở đề bài.
5
Vậy dựng giàn hoặc lưới sát gốc là biện pháp dựa trên hướng tiếp xúc, giúp chanh dây leo cao khỏi mặt đất, giảm ẩm thấp gây thối và tăng lượng ánh sáng lá nhận được.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ bất kỳ cây leo nào trồng gần tường hay hàng rào cũng tự leo lên được — thực ra tua cuốn chỉ quấn được quanh vật có kích thước vừa phải; một bức tường phẳng, quá to hoặc quá trơn khiến tua cuốn không thể ôm quấn, nên vẫn cần giàn tre hay lưới thép có các thanh nhỏ phù hợp. Một nhầm lẫn khác là nghĩ tưới nước càng nhiều bề mặt mỗi ngày càng tốt — tưới bề mặt thường xuyên chỉ khuyến khích rễ lan nông, khiến cây kém chịu hạn hơn so với tưới sâu để rễ đâm xuống tìm nước.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Ba kỹ thuật vận dụng hướng động: làm giàn cho cây leo khai thác hướng tiếp xúc, tưới sâu vào gốc khai thác hướng nước, trồng đúng khoảng cách và tỉa cành khai thác hướng sáng. Người trồng trọt không tạo ra hướng động — họ chỉ bố trí đúng điều kiện để cây tự phản ứng có lợi.

Chương tiếp theo chuyển sang cách động vật phản ứng với môi trường — nhanh hơn thực vật rất nhiều, vì động vật có hệ thần kinh và có thể di chuyển cả cơ thể, gọi là tập tính.