Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.

Bài học

Chức năng và các phần của bộ xương

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nêu được các chức năng chính của bộ xương người và phân loại được các xương theo ba phần: xương đầu, xương thân, xương chi.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã biết hệ vận động là một trong tám hệ cơ quan, đảm nhiệm việc nâng đỡ và tạo chuyển động cho cơ thể (same-grade bridge). Bài này bắt đầu đi sâu vào phần đầu tiên của hệ vận động: bộ xương, chiếc khung cứng chắc làm nền cho toàn bộ cơ thể.

Khởi động

Nếu cơ thể người không có xương, em nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra khi đứng thẳng, khi bị va chạm nhẹ, hay khi muốn với tay lấy một vật trên cao?

Kiến thức trọng tâm

Bộ xương người đảm nhiệm nhiều chức năng cùng lúc. Trước hết là nâng đỡ: xương tạo thành một bộ khung cứng, giữ cho cơ thể có hình dạng nhất định và đứng thẳng được, khác hẳn một khối thịt mềm không có gì chống đỡ. Thứ hai là bảo vệ: xương sọ bao bọc và bảo vệ não, cột sống bảo vệ tuỷ sống chạy dọc bên trong, còn xương sườn cùng xương ức tạo thành lồng ngực bảo vệ tim và phổi khỏi va chạm. Thứ ba, xương là nơi bám của các cơ — không có điểm bám chắc chắn, cơ co lại cũng không tạo ra chuyển động nào. Ngoài ra, bên trong một số xương xốp còn chứa tuỷ đỏ, nơi sản sinh ra các tế bào máu, và xương còn là kho dự trữ chất khoáng, đặc biệt là canxi, cho toàn cơ thể.
Toàn bộ xương trong cơ thể được chia thành ba phần theo vị trí. Xương đầu gồm xương sọ (hộp sọ bao quanh não, tạo hình dạng đầu) và xương mặt (tạo khung cho vùng mặt, chứa các hốc mắt, hốc mũi). Xương thân gồm cột sống — một chuỗi nhiều đốt sống nối tiếp nhau, uốn cong tự nhiên chứ không thẳng đứng — cùng với xương sườn và xương ức, hai bộ phận khép lại thành lồng ngực. Xương chi gồm xương chi trên (xương cánh tay, xương cẳng tay, xương bàn tay) và xương chi dưới (xương đùi, xương cẳng chân, xương bàn chân), nối với thân qua xương đai vai và xương đai hông.
Sơ đồ phân loại các xương tiêu biểu theo ba phần của bộ xương người: xương đầu, xương thân, xương chi.Xương đầuxương sọxương mặtXương thâncột sốngxương sườnxương ứcXương chixương cánh tayxương đùixương bàn tayxương bàn chân
Việc chia ba phần giúp em định vị nhanh một xương bất kỳ khi làm bài tập nhận diện xương.
Bảng dưới đây tóm tắt ba phần của bộ xương cùng chức năng nổi bật của mỗi phần: | Phần xương | Thành phần chính | Chức năng nổi bật | |---|---|---| | Xương đầu | Xương sọ, xương mặt | Bảo vệ não, tạo khung mặt | | Xương thân | Cột sống, xương sườn, xương ức | Bảo vệ tuỷ sống, tim, phổi; nâng đỡ thân | | Xương chi | Xương chi trên, xương chi dưới, xương đai vai, xương đai hông | Nâng đỡ, di chuyển, thao tác | Ba phần này gắn kết với nhau qua các khớp — nội dung của bài học sau.
Ví dụ
Xác định phần xương và chức năng của xương sườn
  1. 1

    Xương sườn là những xương dài, cong, nối từ cột sống vòng ra phía trước, gắn với xương ức. Xương sườn thuộc phần nào của bộ xương, và đảm nhiệm chức năng gì?

  2. 2

    Xương sườn nằm ở vùng ngực, cùng với cột sống và xương ức tạo thành một khung xương bao quanh khoang ngực — đây chính là xương thân, không phải xương chi hay xương đầu.

  3. 3

    Xương sườn cong lại với xương ức tạo thành lồng ngực, một cấu trúc rỗng bên trong chứa tim và phổi — nhiệm vụ chính của lồng ngực là bảo vệ hai cơ quan này khỏi va đập từ bên ngoài.

  4. 4

    Lồng ngực còn có một chức năng khác: nhờ xương sườn có thể hơi nâng lên hạ xuống, lồng ngực co giãn theo nhịp thở, hỗ trợ hệ hô hấp — cho thấy một phần xương có thể tham gia hỗ trợ chức năng của hệ cơ quan khác.

  5. 5

    Vậy xương sườn thuộc xương thân, chức năng chính là bảo vệ tim và phổi, đồng thời hỗ trợ cử động hô hấp.

Ví dụ
Xác định phần xương bị ảnh hưởng khi gãy xương đòn (dạng đề kiểm tra)
  1. 1

    Một bạn học sinh ngã xe đạp, được bác sĩ chẩn đoán gãy xương đòn — xương nằm ngang, nối từ phần trên xương ức tới bả vai. (a) Xương đòn thuộc phần nào của bộ xương? (b) Chức năng nào của cơ thể bị ảnh hưởng trực tiếp nhất?

  2. 2

    Xương đòn nối thân với chi trên — nó là một phần của xương đai vai, do đó thuộc nhóm xương chi chứ không phải xương thân, dù nằm gần vùng ngực.

  3. 3

    Xương đai vai là điểm bám cho nhiều cơ vận động cánh tay và vai; khi xương đòn gãy, các cơ này mất điểm tựa vững chắc, khiến cánh tay bên đó khó cử động bình thường, đặc biệt là động tác đưa tay lên cao.

  4. 4

    Xương đòn không tham gia bảo vệ nội quan như xương sườn hay xương sọ, nên chức năng bị ảnh hưởng chủ yếu là vận động chứ không phải bảo vệ — khớp với vị trí của nó thuộc xương chi.

  5. 5

    Vậy xương đòn thuộc xương chi (cụ thể là xương đai vai), và khi gãy sẽ ảnh hưởng chủ yếu tới khả năng vận động của cánh tay và vai bên đó.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn thường gặp là xếp xương sườn và xương ức vào 'xương chi' vì nghĩ chúng nằm gần vùng tay. Thực ra tiêu chí phân loại không phải khoảng cách tới tay hay chân, mà là xương đó thuộc trục thân người (đầu và thân) hay thuộc phần chi nối vào trục đó — xương sườn và xương ức thuộc xương thân.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Bộ xương nâng đỡ cơ thể, bảo vệ nội quan, tạo điểm bám cho cơ, sản sinh tế bào máu và dự trữ khoáng chất. Toàn bộ xương chia thành ba phần: xương đầu, xương thân (cột sống, xương sườn, xương ức), và xương chi (chi trên, chi dưới, cùng hai đai xương nối chi với thân).

Bài tiếp theo trả lời một câu hỏi khác về chính những chiếc xương này: vì sao chúng vừa đủ cứng để chống đỡ cả cơ thể, lại vừa đủ dẻo để không gãy vụn ngay khi va chạm nhẹ?