Bài học

Nhóm máu và truyền máu

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nêu được kháng nguyên và kháng thể đặc trưng của bốn nhóm máu hệ ABO, giải thích được vì sao nhóm O truyền được cho nhiều nhóm khác trong khi nhóm AB nhận được từ nhiều nhóm khác, và giải được hai bài toán truyền máu.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã biết kháng thể là loại protein bám khớp rất đặc hiệu với đúng một loại kháng nguyên (same-grade bridge). Bài này áp dụng chính nguyên tắc đặc hiệu ấy để giải thích vì sao không phải máu người nào cũng truyền được cho người khác.

Khởi động

Máu ai cũng đỏ, cũng gồm huyết tương và ba loại tế bào như bài đầu chương đã học. Vậy vì sao truyền nhầm nhóm máu lại có thể nguy hiểm đến tính mạng?

Kiến thức trọng tâm

Trên bề mặt hồng cầu có thể mang những phân tử gọi là kháng nguyên, còn trong huyết tương có thể có kháng thể tương ứng. Hệ nhóm máu ABO chia người thành bốn nhóm theo sự có mặt của hai loại kháng nguyên A và B. Nhóm A mang kháng nguyên A trên hồng cầu và kháng thể anti-B trong huyết tương. Nhóm B mang kháng nguyên B và kháng thể anti-A. Nhóm AB mang cả hai kháng nguyên A và B, nhưng không mang kháng thể anti-A lẫn anti-B nào. Nhóm O không mang kháng nguyên A hay B nào trên hồng cầu, nhưng mang cả hai kháng thể anti-A và anti-B.

Nhóm AB xuất hiện ở cả hai nhóm kháng nguyên A và B vì mang đồng thời cả hai loại kháng nguyên.

Truyền máu nguy hiểm khi kháng nguyên trên hồng cầu người cho gặp đúng kháng thể tương ứng trong huyết tương người nhận — hai chất này bám khớp với nhau, khiến hồng cầu người cho kết dính thành cục, làm tắc mạch máu nhỏ. Vì vậy, quy tắc truyền máu không nhìn vào nhóm máu người cho hay người nhận là gì, mà nhìn vào việc kháng nguyên trên hồng cầu người cho có gặp đúng kháng thể của người nhận hay không.

Theo quy tắc đó, nhóm O có thể truyền cho cả bốn nhóm, vì hồng cầu nhóm O không mang kháng nguyên A hay B nào để kháng thể người nhận bám vào — gọi là người cho phổ quát. Ngược lại, nhóm AB có thể nhận máu từ cả bốn nhóm, vì huyết tương nhóm AB không có kháng thể anti-A hay anti-B nào để phản ứng với kháng nguyên của người cho — gọi là người nhận phổ quát. Đây là quy tắc đơn giản hoá dùng để dạy nguyên tắc cơ bản: trong thực tế lâm sàng, bác sĩ luôn làm thêm xét nghiệm phản ứng chéo (cross-matching) và kiểm tra thêm yếu tố Rh trước khi truyền máu thật, không truyền chỉ dựa vào 'nhóm O truyền được cho ai cũng được' một cách máy móc.

Bảng dưới đây tóm tắt quy tắc truyền máu theo nhóm người nhận (kháng thể trong huyết tương người nhận quyết định nhóm nào truyền được cho họ, không phải chiều ngược lại):

Người nhận	Có thể nhận hồng cầu từ nhóm
O	O
A	A, O
B	B, O
AB	A, B, AB, O

Mỗi hàng đọc theo đúng lí do vừa nêu: người nhận nhóm O có cả hai kháng thể anti-A và anti-B nên chỉ nhận được máu không mang kháng nguyên nào — tức nhóm O; người nhận nhóm AB không có kháng thể nào nên nhận được từ mọi nhóm.

Bảng dưới đây tóm tắt quy tắc truyền máu theo nhóm người nhận (kháng thể trong huyết tương người nhận quyết định nhóm nào truyền được cho họ, không phải chiều ngược lại): | Người nhận | Có thể nhận hồng cầu từ nhóm | |---|---| | O | O | | A | A, O | | B | B, O | | AB | A, B, AB, O | Mỗi hàng đọc theo đúng lí do vừa nêu: người nhận nhóm O có cả hai kháng thể anti-A và anti-B nên chỉ nhận được máu không mang kháng nguyên nào — tức nhóm O; người nhận nhóm AB không có kháng thể nào nên nhận được từ mọi nhóm.

Ví dụ

Xác định nhóm máu truyền được cho người nhóm A và cho người nhóm O

1
Xác định nhóm máu nào có thể truyền cho người nhóm máu A, và nhóm máu nào có thể truyền cho người nhóm máu O.
2
Người nhận nhóm A có kháng thể anti-B trong huyết tương (không có anti-A). Máu người cho an toàn nếu hồng cầu của họ không mang kháng nguyên B.
3
Nhóm A (kháng nguyên A) và nhóm O (không kháng nguyên) đều không mang kháng nguyên B, nên cả hai đều truyền được cho người nhóm A. Nhóm B và nhóm AB đều mang kháng nguyên B, nên không truyền được.
4
Người nhận nhóm O có cả kháng thể anti-A và anti-B, nên bất kỳ hồng cầu nào mang kháng nguyên A hoặc B đều bị tấn công.
5
Chỉ nhóm O, hoàn toàn không mang kháng nguyên A hay B, là an toàn cho người nhận nhóm O. Ba nhóm còn lại đều không truyền được.
6
Vậy: nhóm A và nhóm O truyền được cho người nhóm A; chỉ nhóm O truyền được cho người nhóm O — đúng vì người nhận nhóm O mang cả hai loại kháng thể, khắt khe nhất trong bốn nhóm.

Ví dụ

Giải hai bài toán truyền máu cấp cứu (dạng đề kiểm tra)

1
Bệnh viện cấp cứu một bệnh nhân nhóm máu B mất nhiều máu, nhưng kho máu lúc đó chỉ còn hai túi: một túi nhóm A và một túi nhóm O. Túi nào truyền được cho bệnh nhân? Một ca khác, bệnh nhân nhóm AB cần truyền máu gấp, kho chỉ còn nhóm B — có truyền được không?
2
Bệnh nhân nhóm B có kháng thể anti-A trong huyết tương. Túi nhóm A mang kháng nguyên A — sẽ bị kháng thể anti-A của bệnh nhân tấn công, gây kết dính, không được truyền. Túi nhóm O không mang kháng nguyên A hay B nào, an toàn để truyền.
3
Bệnh nhân nhóm AB không mang kháng thể anti-A hay anti-B nào trong huyết tương, nên hồng cầu nhóm B (kháng nguyên B) không bị tấn công — túi nhóm B truyền được cho bệnh nhân này.
4
Kết quả khớp đúng với quy tắc đã học: bệnh nhân AB là người nhận phổ quát nên nhận được từ nhóm B; túi nhóm O luôn an toàn cho bất kỳ ai vì không mang kháng nguyên nào, kể cả bệnh nhân nhóm B trong ca đầu.
5
Vậy: bệnh nhân nhóm B nhận túi nhóm O, không nhận túi nhóm A; bệnh nhân nhóm AB nhận được túi nhóm B.

Sai lầm thường gặp

Sai lầm thường gặp: nhầm 'nhóm O truyền được cho ai cũng được' với 'nhóm O nhận được từ ai cũng được'. Hai điều này ngược nhau: nhóm O là người CHO phổ quát vì không mang kháng nguyên, nhưng lại là người NHẬN khắt khe nhất vì mang cả hai kháng thể — người nhóm O chỉ nhận được máu từ chính nhóm O.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Kháng nguyên trên hồng cầu và kháng thể trong huyết tương quyết định nhóm máu ABO. Nhóm O không kháng nguyên nên cho được nhiều nhóm; nhóm AB không kháng thể nên nhận được từ nhiều nhóm. Đây là nguyên tắc dạy ở mức cơ bản — truyền máu thật còn cần xét nghiệm chéo và yếu tố Rh.

Máu vừa học không tự di chuyển được — phải nhờ một cơ quan bơm đẩy nó đi khắp cơ thể. Bài tiếp theo chuyển sang tìm hiểu chính cơ quan đó: trái tim.