Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Hormone, sinh trưởng và tuổi dậy thì
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em giải thích được vai trò của hormone tăng trưởng đối với sự phát triển chiều cao, vai trò của hormone sinh dục đối với các thay đổi ở tuổi dậy thì, và nêu được hậu quả khi các hormone này thiếu hoặc thừa.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài về các tuyến nội tiết đã giới thiệu tuyến yên tiết hormone tăng trưởng và tuyến sinh dục tiết testosterone, estrogen (same-grade bridge). Bản thân em cũng đang ở độ tuổi trải qua nhiều thay đổi cơ thể rõ rệt — đây là dịp để hiểu vì sao những thay đổi đó xảy ra.
Khởi động
Trong lớp em chắc chắn có những bạn cao vượt trội hoặc thấp hơn hẳn các bạn cùng tuổi, dù chế độ ăn uống và vận động không khác nhau nhiều. Điều gì bên trong cơ thể quyết định phần lớn sự khác biệt chiều cao này?
Kiến thức trọng tâm
Hormone tăng trưởng, viết tắt GH, do tuyến yên tiết ra trong suốt thời thơ ấu và tuổi thiếu niên. GH kích thích sụn tăng trưởng ở đầu các xương dài — như xương đùi, xương cánh tay — phân chia và dài ra, đồng thời thúc đẩy cơ bắp phát triển. Đây là hormone quyết định phần lớn chiều cao cuối cùng của một người. Nếu tuyến yên tiết quá ít GH từ nhỏ, xương phát triển chậm hơn hẳn bình thường, dẫn tới tình trạng gọi là lùn tuyến yên — chiều cao thấp hơn hẳn bạn cùng tuổi nhưng các tỉ lệ cơ thể vẫn cân đối. Ngược lại, nếu tuyến yên tiết quá nhiều GH từ nhỏ, trước khi sụn tăng trưởng đóng lại, xương dài ra bất thường, gây ra tình trạng người khổng lồ.
Bước vào tuổi dậy thì, tuyến sinh dục — tinh hoàn ở nam, buồng trứng ở nữ — bắt đầu tiết mạnh testosterone hoặc estrogen. Hai hormone này gây ra hàng loạt thay đổi đặc trưng: cơ quan sinh dục phát triển, giọng nói thay đổi, cơ thể mọc lông ở một số vùng, và đặc biệt là một giai đoạn tăng chiều cao rất nhanh trong một đến hai năm, gọi là tăng trưởng nhảy vọt tuổi dậy thì.
Hai nhóm hormone phối hợp: GH lo phần xương dài ra suốt quá trình lớn lên, hormone sinh dục lo các đặc điểm của tuổi dậy thì.
Tăng trưởng nhảy vọt ở tuổi dậy thì không phải do một mình hormone sinh dục gây ra. Trong giai đoạn này, hormone sinh dục làm tăng cường tác dụng của GH lên sụn tăng trưởng, khiến xương dài ra nhanh hơn hẳn giai đoạn trước dậy thì. Nhưng cũng chính hormone sinh dục, khi duy trì ở nồng độ cao đủ lâu, lại khiến sụn tăng trưởng dần cốt hoá và đóng lại hoàn toàn — khi đó xương không thể dài thêm nữa dù GH vẫn còn được tiết ra, và chiều cao của một người gần như dừng lại từ đây.
Ví dụ
Xác định nguyên nhân một trường hợp chậm phát triển chiều cao
1
Bạn Hùng năm nay 10 tuổi, chiều cao thấp hơn hẳn các bạn cùng lớp dù ăn uống và vận động bình thường; các tỉ lệ cơ thể của Hùng vẫn cân đối, chưa có dấu hiệu dậy thì. Nguyên nhân nào nhiều khả năng nhất giải thích chiều cao của Hùng?
2
Hùng mới 10 tuổi và chưa có dấu hiệu dậy thì, nên sự khác biệt chiều cao khó có thể do hormone sinh dục — hormone này chỉ tăng mạnh khi bước vào tuổi dậy thì.
3
Đề bài đã nói rõ ăn uống và vận động của Hùng bình thường, nên nguyên nhân dinh dưỡng ít khả năng là yếu tố chính.
4
Chiều cao thấp hơn hẳn nhưng tỉ lệ cơ thể vẫn cân đối, xảy ra trước tuổi dậy thì, khớp đúng với đặc điểm của tình trạng thiếu hormone tăng trưởng (lùn tuyến yên) đã học.
5
Vậy: nguyên nhân nhiều khả năng nhất là tuyến yên của Hùng tiết không đủ hormone tăng trưởng, chứ không phải do dinh dưỡng hay hormone sinh dục.
Ví dụ
Giải thích diễn biến tốc độ tăng chiều cao qua các giai đoạn (dạng đề kiểm tra)
1
Theo dõi tốc độ tăng chiều cao của một bạn học sinh qua các năm cho thấy: trước tuổi dậy thì, mỗi năm bạn ấy cao thêm một lượng khá đều đặn; trong giai đoạn dậy thì, tốc độ tăng chiều cao nhanh hơn hẳn so với trước; sau giai đoạn dậy thì, tốc độ tăng chiều cao chậm dần rồi gần như dừng hẳn. Giải thích ba giai đoạn này bằng cơ chế hormone đã học.
2
Trước dậy thì, chỉ có GH hoạt động, kích thích sụn tăng trưởng dài ra với tốc độ tương đối đều đặn theo từng năm.
3
Khi bước vào dậy thì, hormone sinh dục tăng mạnh, làm tăng cường tác dụng của GH lên sụn tăng trưởng, khiến tốc độ tăng chiều cao nhanh hơn hẳn giai đoạn trước — đây là tăng trưởng nhảy vọt.
4
Hormone sinh dục duy trì ở nồng độ cao đủ lâu khiến sụn tăng trưởng dần cốt hoá và đóng lại, nên dù GH vẫn được tiết ra, xương không thể dài thêm, tốc độ tăng chiều cao chậm dần rồi dừng hẳn.
5
Vậy: ba giai đoạn phản ánh đúng sự thay đổi vai trò của hai loại hormone — GH hoạt động ổn định trước dậy thì, hormone sinh dục khuếch đại tác dụng của GH trong giai đoạn dậy thì, rồi chính hormone sinh dục lại khiến quá trình tăng chiều cao kết thúc.
Sai lầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ chỉ hormone sinh dục quyết định chiều cao ở tuổi dậy thì. Thực ra hormone tăng trưởng vẫn là hormone chính chịu trách nhiệm cho việc xương dài ra trong suốt quá trình lớn lên; hormone sinh dục chỉ khuếch đại tạm thời tác dụng đó trong giai đoạn dậy thì, rồi cuối cùng lại là nguyên nhân khiến sụn tăng trưởng đóng lại. Cũng cần tránh nghĩ chiều cao thấp hơn bạn bè luôn là do ‘lười ăn’ — nhiều trường hợp bắt nguồn từ lượng hormone tăng trưởng cơ thể tự nhiên tiết ra, một vấn đề nội tiết chứ không phải do thói quen sinh hoạt.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Hormone tăng trưởng (GH) từ tuyến yên chịu trách nhiệm chính cho việc xương dài ra suốt quá trình lớn lên. Ở tuổi dậy thì, hormone sinh dục từ tuyến sinh dục vừa khuếch đại tạm thời tác dụng của GH — gây tăng trưởng nhảy vọt — vừa dần khiến sụn tăng trưởng đóng lại, chấm dứt khả năng cao thêm. Thiếu hoặc thừa các hormone này đều gây ra những rối loạn tăng trưởng rõ rệt.
Khoá học tiếp theo sẽ chuyển sang một hệ cơ quan khác, gắn liền với chính những thay đổi tuổi dậy thì vừa học: hệ sinh dục và sức khoẻ sinh sản.
Hormone tăng trưởng, viết tắt GH, do tuyến yên tiết ra trong suốt thời thơ ấu và tuổi thiếu niên. GH kích thích sụn tăng trưởng ở đầu các xương dài — như xương đùi, xương cánh tay — phân chia và dài ra, đồng thời thúc đẩy cơ bắp phát triển. Đây là hormone quyết định phần lớn chiều cao cuối cùng của một người. Nếu tuyến yên tiết quá ít GH từ nhỏ, xương phát triển chậm hơn hẳn bình thường, dẫn tới tình trạng gọi là lùn tuyến yên — chiều cao thấp hơn hẳn bạn cùng tuổi nhưng các tỉ lệ cơ thể vẫn cân đối. Ngược lại, nếu tuyến yên tiết quá nhiều GH từ nhỏ, trước khi sụn tăng trưởng đóng lại, xương dài ra bất thường, gây ra tình trạng người khổng lồ.
Bước vào tuổi dậy thì, tuyến sinh dục — tinh hoàn ở nam, buồng trứng ở nữ — bắt đầu tiết mạnh testosterone hoặc estrogen. Hai hormone này gây ra hàng loạt thay đổi đặc trưng: cơ quan sinh dục phát triển, giọng nói thay đổi, cơ thể mọc lông ở một số vùng, và đặc biệt là một giai đoạn tăng chiều cao rất nhanh trong một đến hai năm, gọi là tăng trưởng nhảy vọt tuổi dậy thì.
Tăng trưởng nhảy vọt ở tuổi dậy thì không phải do một mình hormone sinh dục gây ra. Trong giai đoạn này, hormone sinh dục làm tăng cường tác dụng của GH lên sụn tăng trưởng, khiến xương dài ra nhanh hơn hẳn giai đoạn trước dậy thì. Nhưng cũng chính hormone sinh dục, khi duy trì ở nồng độ cao đủ lâu, lại khiến sụn tăng trưởng dần cốt hoá và đóng lại hoàn toàn — khi đó xương không thể dài thêm nữa dù GH vẫn còn được tiết ra, và chiều cao của một người gần như dừng lại từ đây.
Theo dõi tốc độ tăng chiều cao của một bạn học sinh qua các năm cho thấy: trước tuổi dậy thì, mỗi năm bạn ấy cao thêm một lượng khá đều đặn; trong giai đoạn dậy thì, tốc độ tăng chiều cao nhanh hơn hẳn so với trước; sau giai đoạn dậy thì, tốc độ tăng chiều cao chậm dần rồi gần như dừng hẳn. Giải thích ba giai đoạn này bằng cơ chế hormone đã học.
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ chỉ hormone sinh dục quyết định chiều cao ở tuổi dậy thì. Thực ra hormone tăng trưởng vẫn là hormone chính chịu trách nhiệm cho việc xương dài ra trong suốt quá trình lớn lên; hormone sinh dục chỉ khuếch đại tạm thời tác dụng đó trong giai đoạn dậy thì, rồi cuối cùng lại là nguyên nhân khiến sụn tăng trưởng đóng lại. Cũng cần tránh nghĩ chiều cao thấp hơn bạn bè luôn là do ‘lười ăn’ — nhiều trường hợp bắt nguồn từ lượng hormone tăng trưởng cơ thể tự nhiên tiết ra, một vấn đề nội tiết chứ không phải do thói quen sinh hoạt.
Hormone tăng trưởng (GH) từ tuyến yên chịu trách nhiệm chính cho việc xương dài ra suốt quá trình lớn lên. Ở tuổi dậy thì, hormone sinh dục từ tuyến sinh dục vừa khuếch đại tạm thời tác dụng của GH — gây tăng trưởng nhảy vọt — vừa dần khiến sụn tăng trưởng đóng lại, chấm dứt khả năng cao thêm. Thiếu hoặc thừa các hormone này đều gây ra những rối loạn tăng trưởng rõ rệt.