Bài học

Vì sao một vật nhỏ lại được tả kỹ hơn cần thiết

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nhận ra được chi tiết nghệ thuật tiêu biểu trong đoạn trích và phân tích được vai trò của nó.

Kiến thức cần có

Cần cách phân tích nhân vật và tình huống ở hai bài trước, cùng khái niệm chi tiết miêu tả.

Câu hỏi mở đầu

Trong ba lô của một đứa trẻ sắp đi xa có hai bộ quần áo, một quyển vở, và một con dế bằng lá dừa đã khô quắt. Vì sao nhà văn phải kể ra thứ thứ ba?

Ý tưởng cốt lõi

Truyện ngắn rất tiết kiệm chữ. Nhà văn không có chỗ để tả mọi thứ, nên thứ gì được tả kỹ là thứ ấy có việc phải làm. Một chi tiết được nhắc tới mà xét về cốt truyện thì bỏ đi cũng chẳng sao — đó chính là chi tiết nghệ thuật.

Chi tiết nghệ thuật thường làm một trong ba việc. Nó hé lộ tính cách hoặc tâm trạng nhân vật mà không cần nói thẳng. Nó gợi ra một quãng thời gian, một mối quan hệ không được kể. Hoặc nó cô đọng chủ đề của cả đoạn vào một hình ảnh.

Cách nhận ra: đọc xong, thử hỏi "bỏ chi tiết này đi thì câu chuyện có thiếu gì không?". Nếu cốt truyện vẫn chạy bình thường nhưng em thấy tiếc — đó là chi tiết nghệ thuật.

Truyện ngắn rất tiết kiệm chữ. Nhà văn không có chỗ để tả mọi thứ, nên **thứ gì được tả kỹ là thứ ấy có việc phải làm**. Một chi tiết được nhắc tới mà xét về cốt truyện thì bỏ đi cũng chẳng sao — đó chính là **chi tiết nghệ thuật**. Chi tiết nghệ thuật thường làm một trong ba việc. Nó **hé lộ tính cách hoặc tâm trạng** nhân vật mà không cần nói thẳng. Nó **gợi ra một quãng thời gian, một mối quan hệ** không được kể. Hoặc nó **cô đọng chủ đề** của cả đoạn vào một hình ảnh. Cách nhận ra: đọc xong, thử hỏi "bỏ chi tiết này đi thì câu chuyện có thiếu gì không?". Nếu cốt truyện vẫn chạy bình thường nhưng em thấy tiếc — đó là chi tiết nghệ thuật.

Phép thử bỏ đi là cách nhanh nhất để tách chi tiết nghệ thuật khỏi chi tiết thường.

Đào sâu mô hình

Đọc đoạn trích sau, viết riêng cho bài học này:

Trước khi đi, thằng Tí gói ghém đồ đạc vào cái ba lô sờn. Nó nhét vào đó hai bộ quần áo, một quyển vở, và — sau khi ngần ngừ rất lâu — con dế bằng lá dừa đã khô quắt mà ông nội tết cho nó mùa hè năm ngoái. Con dế ấy chẳng để làm gì. Nó gãy mất một chân từ lâu.

Hai bộ quần áo và quyển vở là chi tiết thường: đứa trẻ nào đi xa cũng mang. Bỏ đi cũng được, thêm vào cũng được, câu chuyện không đổi.

Con dế lá dừa thì khác. Nhà văn còn cẩn thận nói thêm hai câu để chắc chắn em không bỏ qua: "Con dế ấy chẳng để làm gì. Nó gãy mất một chân từ lâu." Nghĩa là về mặt công dụng, nó vô ích hoàn toàn. Vậy mà thằng Tí vẫn mang, lại còn "ngần ngừ rất lâu" trước khi nhét vào.

Chính sự vô ích ấy làm nên giá trị. Nếu con dế còn nguyên vẹn và chơi được, nó chỉ là một món đồ chơi. Vì nó khô quắt, gãy chân, chẳng để làm gì — nên nó chỉ có thể là một kỉ niệm.

Đọc đoạn trích sau, viết riêng cho bài học này: > Trước khi đi, thằng Tí gói ghém đồ đạc vào cái ba lô sờn. Nó nhét vào đó hai bộ quần áo, một quyển vở, và — sau khi ngần ngừ rất lâu — con dế bằng lá dừa đã khô quắt mà ông nội tết cho nó mùa hè năm ngoái. Con dế ấy chẳng để làm gì. Nó gãy mất một chân từ lâu. Hai bộ quần áo và quyển vở là **chi tiết thường**: đứa trẻ nào đi xa cũng mang. Bỏ đi cũng được, thêm vào cũng được, câu chuyện không đổi. Con dế lá dừa thì khác. Nhà văn còn cẩn thận nói thêm hai câu để chắc chắn em không bỏ qua: "Con dế ấy chẳng để làm gì. Nó gãy mất một chân từ lâu." Nghĩa là về mặt công dụng, nó **vô ích hoàn toàn**. Vậy mà thằng Tí vẫn mang, lại còn "ngần ngừ rất lâu" trước khi nhét vào. Chính sự vô ích ấy làm nên giá trị. Nếu con dế còn nguyên vẹn và chơi được, nó chỉ là một món đồ chơi. Vì nó khô quắt, gãy chân, chẳng để làm gì — nên nó chỉ có thể là **một kỉ niệm**.

Con dế ấy làm cả ba việc cùng lúc. Nó hé lộ tính cách: thằng Tí là đứa trẻ trọng tình. Nó gợi ra một mối quan hệ không hề được kể — người ông đã ngồi tết lá dừa cho cháu vào một mùa hè nào đó, và ta hiểu ngay hai ông cháu thân nhau đến mức nào mà không cần một dòng nào tả điều đó. Và nó cô đọng chủ đề: đi xa là mang theo quê nhà trong một vật chẳng để làm gì.

Chi tiết "ngần ngừ rất lâu" cũng phải nhắc tới. Thằng Tí biết nó vô dụng, biết ba lô thì chật. Nó vẫn mang. Sự do dự ấy làm hành động trở nên thật, chứ không thành một cử chỉ đẹp được sắp đặt.

Con dế ấy làm cả ba việc cùng lúc. Nó **hé lộ tính cách**: thằng Tí là đứa trẻ trọng tình. Nó **gợi ra một mối quan hệ** không hề được kể — người ông đã ngồi tết lá dừa cho cháu vào một mùa hè nào đó, và ta hiểu ngay hai ông cháu thân nhau đến mức nào mà không cần một dòng nào tả điều đó. Và nó **cô đọng chủ đề**: đi xa là mang theo quê nhà trong một vật chẳng để làm gì. Chi tiết "ngần ngừ rất lâu" cũng phải nhắc tới. Thằng Tí biết nó vô dụng, biết ba lô thì chật. Nó vẫn mang. Sự do dự ấy làm hành động trở nên thật, chứ không thành một cử chỉ đẹp được sắp đặt.

Phép thử: bỏ chi tiết đi, cốt truyện có thiếu không, và em có thấy tiếc không.

Đừng phân tích chi tiết một cách máy móc kiểu "hình ảnh con dế tượng trưng cho tuổi thơ trong sáng, cho quê hương yêu dấu". Câu ấy có thể gắn vào bất kì truyện nào, nên nó không chứng minh được em đã đọc bài này. Bài làm tốt bám vào chữ cụ thể: "khô quắt", "gãy mất một chân", "ngần ngừ rất lâu" — và giải thích vì sao chính những chữ ấy tạo ra ý nghĩa.

Ví dụ

Phân tích vai trò của một chi tiết nghệ thuật

1
Cho đoạn trích về thằng Tí và cái ba lô. Câu hỏi: Theo em, chi tiết con dế bằng lá dừa có vai trò gì trong đoạn trích?
2
Câu phân tích 1 đến 1,5 điểm, và là dạng ra rất thường xuyên trong đề vào 10 vì nó phân loại tốt.
3
Thử bỏ chi tiết đi xem cốt truyện có thiếu không. Rồi hỏi nó làm việc gì trong ba việc: hé lộ tính cách, gợi mối quan hệ, cô đọng chủ đề.
4
Con dế bằng lá dừa là chi tiết nghệ thuật đặc sắc nhất của đoạn trích.
Xét về công dụng, nó hoàn toàn vô ích, và chính nhà văn cũng nhấn mạnh điều đó: "Con dế ấy chẳng để làm gì. Nó gãy mất một chân từ lâu." (1)
Thế nhưng thằng Tí vẫn mang theo, thậm chí phải "ngần ngừ rất lâu" mới quyết định nhét vào chiếc ba lô vốn đã chật. (2)
Từ (1) và (2), chi tiết này cho thấy con dế không được giữ vì giá trị sử dụng mà vì nó là kỉ niệm về người ông đã tết nó cho Tí "mùa hè năm ngoái".
Nhờ chi tiết ấy, người đọc hiểu được tình cảm gắn bó giữa hai ông cháu mà không cần một dòng nào miêu tả trực tiếp, đồng thời cảm nhận được nỗi lưu luyến của đứa trẻ khi phải rời xa quê nhà.
Như vậy, con dế lá dừa vừa hé lộ tính cách trọng tình của nhân vật, vừa gợi ra một mối quan hệ không được kể, vừa cô đọng chủ đề của đoạn trích.
Con dế bằng lá dừa là chi tiết nghệ thuật đặc sắc nhất của đoạn trích. Xét về công dụng, nó hoàn toàn vô ích, và chính nhà văn cũng nhấn mạnh điều đó: "Con dế ấy chẳng để làm gì. Nó gãy mất một chân từ lâu." (1) Thế nhưng thằng Tí vẫn mang theo, thậm chí phải "ngần ngừ rất lâu" mới quyết định nhét vào chiếc ba lô vốn đã chật. (2) Từ (1) và (2), chi tiết này cho thấy con dế không được giữ vì giá trị sử dụng mà vì nó là kỉ niệm về người ông đã tết nó cho Tí "mùa hè năm ngoái". Nhờ chi tiết ấy, người đọc hiểu được tình cảm gắn bó giữa hai ông cháu mà không cần một dòng nào miêu tả trực tiếp, đồng thời cảm nhận được nỗi lưu luyến của đứa trẻ khi phải rời xa quê nhà. Như vậy, con dế lá dừa vừa hé lộ tính cách trọng tình của nhân vật, vừa gợi ra một mối quan hệ không được kể, vừa cô đọng chủ đề của đoạn trích.
5
Bám vào đúng những chữ làm nên ý nghĩa — "chẳng để làm gì", "gãy mất một chân", "ngần ngừ rất lâu" — thay vì gán ý nghĩa tượng trưng chung chung.
6
Viết "con dế tượng trưng cho tuổi thơ hồn nhiên và quê hương yêu dấu" rồi hết — câu này gắn vào truyện nào cũng được nên không chứng minh được em đã đọc kĩ đoạn trích.

Ví dụ

Phân biệt chi tiết thường và chi tiết nghệ thuật

1
Trong đoạn trích, những đồ vật nào được nhắc tới? Theo em, đồ vật nào là chi tiết nghệ thuật? Giải thích cách em nhận ra.
2
Câu vừa nhận biết vừa vận dụng, khoảng 1 điểm, kiểm tra xem em có tiêu chí phân biệt hay chỉ đoán.
3
Liệt kê hết đồ vật, rồi áp phép thử bỏ đi cho từng thứ.
4
Đoạn trích nhắc tới bốn đồ vật: cái ba lô sờn, hai bộ quần áo, một quyển vở và con dế bằng lá dừa.
Trong đó, con dế bằng lá dừa là chi tiết nghệ thuật.
Em nhận ra điều đó bằng cách thử bỏ từng đồ vật ra khỏi đoạn trích. Nếu bỏ hai bộ quần áo hoặc quyển vở, câu chuyện không thay đổi gì, vì đó là những thứ bất cứ đứa trẻ nào đi xa cũng mang theo.
Nhưng nếu bỏ con dế, đoạn trích mất đi toàn bộ chiều sâu tình cảm: không còn hình ảnh người ông, không còn sự "ngần ngừ rất lâu" của Tí, và cũng không còn gì để nói về nỗi lưu luyến của em.
Ngoài ra, nhà văn còn dành riêng hai câu ngắn để nói về con dế sau khi đã kể xong việc gói đồ, đó là dấu hiệu cho thấy chi tiết này được đặt vào có chủ ý.
Vậy con dế bằng lá dừa là chi tiết nghệ thuật, còn ba đồ vật kia là chi tiết thường.
Đoạn trích nhắc tới bốn đồ vật: cái ba lô sờn, hai bộ quần áo, một quyển vở và con dế bằng lá dừa. Trong đó, con dế bằng lá dừa là chi tiết nghệ thuật. Em nhận ra điều đó bằng cách thử bỏ từng đồ vật ra khỏi đoạn trích. Nếu bỏ hai bộ quần áo hoặc quyển vở, câu chuyện không thay đổi gì, vì đó là những thứ bất cứ đứa trẻ nào đi xa cũng mang theo. Nhưng nếu bỏ con dế, đoạn trích mất đi toàn bộ chiều sâu tình cảm: không còn hình ảnh người ông, không còn sự "ngần ngừ rất lâu" của Tí, và cũng không còn gì để nói về nỗi lưu luyến của em. Ngoài ra, nhà văn còn dành riêng hai câu ngắn để nói về con dế sau khi đã kể xong việc gói đồ, đó là dấu hiệu cho thấy chi tiết này được đặt vào có chủ ý. Vậy con dế bằng lá dừa là chi tiết nghệ thuật, còn ba đồ vật kia là chi tiết thường.
5
Nêu rõ tiêu chí phân biệt và áp dụng tiêu chí ấy cho từng đồ vật, thay vì chỉ chỉ ra đáp án.
6
Chỉ trả lời "con dế là chi tiết nghệ thuật" mà không giải thích cách nhận ra — mất phần điểm dành cho lí giải, vốn là phần lớn.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng gán ý nghĩa tượng trưng chung chung cho mọi chi tiết; đừng bỏ qua những câu nhà văn nói thêm về một vật; và đừng coi mọi đồ vật được nhắc tới đều là chi tiết nghệ thuật.

Chốt bài: Em đã nhận ra được chi tiết nghệ thuật tiêu biểu trong đoạn trích và phân tích được vai trò của nó. Bài cuối gom cả bốn thứ vừa học lại để trả lời câu hỏi lớn nhất của phần đọc hiểu: đoạn trích này nói với ta điều gì.