Bài học

Rút ra điều tác phẩm muốn nói và viết sao cho được điểm

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nêu được chủ đề và thông điệp của đoạn trích có căn cứ, và trình bày câu trả lời đọc hiểu đúng cấu trúc chấm điểm.

Kiến thức cần có

Cần cả bốn bài trước: ngôi kể, nhân vật, tình huống và chi tiết nghệ thuật.

Câu hỏi mở đầu

Hai bạn cùng đọc một đoạn trích, một bạn viết "truyện ca ngợi tình mẫu tử", một bạn viết "truyện nói về lòng tự trọng của người mẹ nghèo". Vì sao bài thứ hai được điểm cao hơn?

Ý tưởng cốt lõi

Chủ đề là vấn đề chính mà tác phẩm đặt ra. Thông điệp là điều tác giả muốn gửi tới người đọc qua vấn đề ấy. Hai thứ này liên quan nhưng không giống nhau: chủ đề trả lời "truyện viết về cái gì", thông điệp trả lời "truyện muốn nói với ta điều gì".

Sai lầm phổ biến nhất là nêu chủ đề quá rộng. "Ca ngợi tình mẫu tử", "ca ngợi tình yêu quê hương", "phê phán thói xấu trong xã hội" — những câu này đúng với hàng trăm tác phẩm, nên chúng không cho thấy em đã đọc đoạn trích này.

Chủ đề tốt phải vừa khít với văn bản: đủ khái quát để không phải là tóm tắt, nhưng đủ riêng để không lắp được sang truyện khác. Cách làm là gắn thêm cái riêng của đoạn trích vào — nhân vật nào, trong hoàn cảnh nào.

**Chủ đề** là vấn đề chính mà tác phẩm đặt ra. **Thông điệp** là điều tác giả muốn gửi tới người đọc qua vấn đề ấy. Hai thứ này liên quan nhưng không giống nhau: chủ đề trả lời "truyện viết về cái gì", thông điệp trả lời "truyện muốn nói với ta điều gì". Sai lầm phổ biến nhất là nêu chủ đề **quá rộng**. "Ca ngợi tình mẫu tử", "ca ngợi tình yêu quê hương", "phê phán thói xấu trong xã hội" — những câu này đúng với hàng trăm tác phẩm, nên chúng không cho thấy em đã đọc đoạn trích **này**. Chủ đề tốt phải **vừa khít với văn bản**: đủ khái quát để không phải là tóm tắt, nhưng đủ riêng để không lắp được sang truyện khác. Cách làm là gắn thêm cái riêng của đoạn trích vào — nhân vật nào, trong hoàn cảnh nào.

Bước kiểm tra độ khít là bước loại bỏ những câu chủ đề chung chung.

Đào sâu mô hình

Quay lại đoạn trích về bà Năm và chiếc phong bì ở bài 3.

Nếu viết chủ đề là "ca ngợi tình mẫu tử", câu ấy không sai, nhưng nó lắp vừa vào vô số truyện khác, kể cả những truyện chẳng có nét gì giống. Người chấm đọc câu đó không biết em đã đọc đoạn nào.

Bây giờ gắn thêm cái riêng của đoạn trích vào: nhân vật là một người mẹ lao động nghèo; tình huống là bà có thể nghỉ mà không nghỉ; chi tiết đắt là bà cất phong bì xuống đáy rương. Ghép lại: "Đoạn trích viết về lòng tự trọng và sự cần cù của một người mẹ lao động, cùng cách bà đón nhận tình thương của con mà không dựa dẫm vào nó."

Câu này không lắp sang truyện khác được. Đó là dấu hiệu của một chủ đề đúng tầm.

Từ chủ đề ấy, thông điệp rút ra tự nhiên: tình thương giữa cha mẹ và con cái không phải lúc nào cũng nói thành lời, và giúp đỡ người thân đôi khi phải biết tôn trọng cả lòng tự trọng của họ.

Quay lại đoạn trích về bà Năm và chiếc phong bì ở bài 3. Nếu viết chủ đề là "ca ngợi tình mẫu tử", câu ấy **không sai**, nhưng nó lắp vừa vào vô số truyện khác, kể cả những truyện chẳng có nét gì giống. Người chấm đọc câu đó không biết em đã đọc đoạn nào. Bây giờ gắn thêm cái riêng của đoạn trích vào: nhân vật là một người mẹ lao động nghèo; tình huống là bà có thể nghỉ mà không nghỉ; chi tiết đắt là bà cất phong bì xuống đáy rương. Ghép lại: **"Đoạn trích viết về lòng tự trọng và sự cần cù của một người mẹ lao động, cùng cách bà đón nhận tình thương của con mà không dựa dẫm vào nó."** Câu này không lắp sang truyện khác được. Đó là dấu hiệu của một chủ đề đúng tầm. Từ chủ đề ấy, **thông điệp** rút ra tự nhiên: tình thương giữa cha mẹ và con cái không phải lúc nào cũng nói thành lời, và giúp đỡ người thân đôi khi phải biết tôn trọng cả lòng tự trọng của họ.

Còn lại là cách viết. Câu trả lời đọc hiểu chấm theo ba phần: nêu điều em nhận ra, dẫn một bằng chứng trích nguyên văn, giải thích vì sao bằng chứng dẫn tới nhận xét. Thiếu phần dẫn chứng là mất điểm chắc chắn dù ý đúng.

Độ dài bám theo điểm: câu 0,5 điểm viết một đến hai câu là đủ, câu 1,5 điểm viết bốn đến sáu câu. Viết dài ở câu ít điểm không được thêm gì mà lại hết thời gian cho câu nhiều điểm — đây là lỗi chiến thuật khiến nhiều bạn mất điểm oan hơn cả lỗi kiến thức.

Còn lại là cách viết. Câu trả lời đọc hiểu chấm theo ba phần: **nêu** điều em nhận ra, **dẫn** một bằng chứng trích nguyên văn, **giải thích** vì sao bằng chứng dẫn tới nhận xét. Thiếu phần dẫn chứng là mất điểm chắc chắn dù ý đúng. Độ dài bám theo điểm: câu 0,5 điểm viết một đến hai câu là đủ, câu 1,5 điểm viết bốn đến sáu câu. Viết dài ở câu ít điểm không được thêm gì mà lại hết thời gian cho câu nhiều điểm — đây là lỗi chiến thuật khiến nhiều bạn mất điểm oan hơn cả lỗi kiến thức.

Phép thử: câu chủ đề có lắp vừa vào một truyện khác không.

Chủ đề quá rộng thì rỗng, nhưng quá hẹp lại thành tóm tắt: "truyện kể về việc bà Năm cất phong bì vào rương" là sự việc, không phải chủ đề. Chủ đề nằm cao hơn sự việc một bậc — nói về vấn đề mà sự việc ấy đặt ra.

Người chấm chấm cái gì

Thang điểm vào 10 phần đọc hiểu thường chia nhỏ: câu nhận biết cho 0,5 đến 1 điểm, câu phân tích cho 1 đến 1,5 điểm. Câu nhận biết yêu cầu đúng và gọn — viết dài không được thêm điểm nào. Câu phân tích thì ngược lại: người chấm tìm đủ ba phần nêu – dẫn – giải thích, thiếu phần nào trừ phần ấy. Vì vậy hãy phân bổ thời gian theo điểm, đừng viết say sưa ở câu 0,5 điểm rồi hết giờ ở câu 1,5 điểm.

Thang điểm vào 10 phần đọc hiểu thường chia nhỏ: câu nhận biết cho 0,5 đến 1 điểm, câu phân tích cho 1 đến 1,5 điểm. Câu nhận biết yêu cầu **đúng và gọn** — viết dài không được thêm điểm nào. Câu phân tích thì ngược lại: người chấm tìm đủ ba phần nêu – dẫn – giải thích, thiếu phần nào trừ phần ấy. Vì vậy hãy phân bổ thời gian theo điểm, đừng viết say sưa ở câu 0,5 điểm rồi hết giờ ở câu 1,5 điểm.

Hướng dẫn giải

Khi trình bày, hãy viết thành câu văn hoàn chỉnh, không gạch đầu dòng cụt lủn, trừ khi đề cho phép. Dẫn chứng đặt trong ngoặc kép và trích đúng nguyên văn — sai một chữ là người chấm biết em nhớ mang máng chứ không đọc kỹ. Dùng các cụm nối quen thuộc: "Đoạn trích được kể theo…", "Điều đó thể hiện qua chi tiết…", "Cách kể ấy khiến người đọc…". Kết bằng một câu chốt lại ý, chẳng hạn "Như vậy, nhân vật hiện lên là một người…".

Sổ tay lỗi

Những lỗi lặp đi lặp lại trong bài thi: nhầm ngôi kể với nhân vật chính; kể lại nội dung đoạn trích thay vì trả lời câu hỏi; nêu nhận xét mà không dẫn chứng; chép nguyên một câu dài trong bài rồi coi đó là câu trả lời; suy diễn ra những điều văn bản không hề nói; và viết mở đầu vòng vo kiểu "Qua đoạn trích trên, ta có thể thấy rằng…" mất hai dòng mà chưa vào ý nào.

Ví dụ

Nêu chủ đề và thông điệp có căn cứ

1
Cho đoạn trích về bà Năm và chiếc phong bì. Câu hỏi: Nêu chủ đề của đoạn trích. Thông điệp em rút ra là gì?
2
Câu tổng hợp, thường 1 đến 1,5 điểm và luôn nằm ở cuối phần đọc hiểu. Đây là câu phân loại rõ nhất giữa đọc kĩ và đọc lướt.
3
Gom lại nhân vật, tình huống, chi tiết đắt. Viết thử câu chủ đề rồi kiểm tra xem có lắp sang truyện khác được không; lắp được thì phải viết hẹp lại.
4
Đoạn trích viết về lòng tự trọng và đức cần cù của một người mẹ lao động nghèo, cùng cách bà đón nhận tình thương của con mà không dựa dẫm vào nó.
Chủ đề ấy thể hiện qua tình huống bà Năm hoàn toàn có thể nghỉ khi con đã gửi tiền kèm lời dặn "Mẹ đừng đi làm nữa", nhưng bà vẫn "dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay bà vẫn làm". (1)
Chi tiết bà "cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ" cho thấy bà không từ chối tấm lòng của con, chỉ là không để tấm lòng ấy đổi nếp sống tự lập của mình. (2)
Từ (1) và (2), thông điệp là: tình cảm cha mẹ – con cái không nhất thiết phải nói thành lời, và khi giúp người thân, ta cần tôn trọng cả lòng tự trọng của họ.
Đoạn trích viết về lòng tự trọng và đức cần cù của một người mẹ lao động nghèo, cùng cách bà đón nhận tình thương của con mà không dựa dẫm vào nó. Chủ đề ấy thể hiện qua tình huống bà Năm hoàn toàn có thể nghỉ khi con đã gửi tiền kèm lời dặn "Mẹ đừng đi làm nữa", nhưng bà vẫn "dậy từ bốn giờ, đội nón, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay bà vẫn làm". (1) Chi tiết bà "cất vào đáy rương, dưới lớp áo cũ" cho thấy bà không từ chối tấm lòng của con, chỉ là không để tấm lòng ấy đổi nếp sống tự lập của mình. (2) Từ (1) và (2), thông điệp là: tình cảm cha mẹ – con cái không nhất thiết phải nói thành lời, và khi giúp người thân, ta cần tôn trọng cả lòng tự trọng của họ.
5
Câu chủ đề gắn với đúng nhân vật và hoàn cảnh của đoạn trích nên không lắp sang truyện khác được; thông điệp được rút ra từ hai dẫn chứng đã nêu chứ không xuất hiện đột ngột.
6
Viết "chủ đề là ca ngợi tình mẫu tử thiêng liêng" — không sai nhưng quá rộng, và thường chỉ được nửa số điểm.

Ví dụ

Sửa một câu trả lời bị mất điểm

1
Một bạn trả lời câu hỏi về nhân vật bà Năm như sau: "Bà Năm là một người mẹ rất tuyệt vời, giàu đức hi sinh và rất thương con. Qua đó ta thấy tình mẫu tử thật thiêng liêng và cao quý." Hãy chỉ ra bài làm này thiếu gì và viết lại cho đúng.
2
Câu luyện kĩ năng trình bày. Nhận ra lỗi của người khác là cách nhanh nhất để không mắc lại lỗi ấy.
3
Soi bài làm theo ba phần nêu – dẫn – giải thích, xem thiếu phần nào.
4
Bài làm có phần nêu nhận xét nhưng thiếu hẳn hai phần còn lại.
Thứ nhất, không có dẫn chứng: người viết khẳng định bà Năm "giàu đức hi sinh" mà không trích một chữ nào trong văn bản, nên nhận xét thành cảm tính.
Thứ hai, không có giải thích: câu kết "tình mẫu tử thật thiêng liêng và cao quý" gắn được vào bất kì truyện nào viết về mẹ.
Có thể viết lại:
"Bà Năm là một người mẹ lao động cần cù và giàu lòng tự trọng. Dù con gái đã gửi tiền kèm lời dặn Mẹ đừng đi làm nữa, bà vẫn dậy từ bốn giờ, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay. Hành động ấy cho thấy bà không muốn sống dựa vào con. Đáng chú ý là bà cất phong bì vào đáy rương chứ không gửi trả, chứng tỏ bà vẫn trân trọng tấm lòng của con."
Bản viết lại có đủ ba phần, mỗi nhận xét tựa vào một chi tiết cụ thể.
Bài làm có phần nêu nhận xét nhưng thiếu hẳn hai phần còn lại. Thứ nhất, không có dẫn chứng: người viết khẳng định bà Năm "giàu đức hi sinh" mà không trích một chữ nào trong văn bản, nên nhận xét thành cảm tính. Thứ hai, không có giải thích: câu kết "tình mẫu tử thật thiêng liêng và cao quý" gắn được vào bất kì truyện nào viết về mẹ. Có thể viết lại: "Bà Năm là một người mẹ lao động cần cù và giàu lòng tự trọng. Dù con gái đã gửi tiền kèm lời dặn Mẹ đừng đi làm nữa, bà vẫn dậy từ bốn giờ, quẩy gánh ra chợ như hai mươi năm nay. Hành động ấy cho thấy bà không muốn sống dựa vào con. Đáng chú ý là bà cất phong bì vào đáy rương chứ không gửi trả, chứng tỏ bà vẫn trân trọng tấm lòng của con." Bản viết lại có đủ ba phần, mỗi nhận xét tựa vào một chi tiết cụ thể.
5
Chỉ ra lỗi theo đúng tiêu chí chấm chứ không chê chung chung, và bản viết lại chứng minh được cách sửa.
6
Chỉ nhận xét "bài viết sơ sài, cần viết dài hơn" — vấn đề không nằm ở độ dài mà ở việc thiếu dẫn chứng và thiếu giải thích.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng nêu chủ đề rộng đến mức lắp vào truyện nào cũng vừa; đừng nhầm sự việc với chủ đề; và đừng viết dài ở câu ít điểm rồi hết thời gian cho câu nhiều điểm.

Chốt bài: Em đã nêu được chủ đề và thông điệp của đoạn trích có căn cứ, và trình bày câu trả lời đọc hiểu đúng cấu trúc chấm điểm. Năm bài này là bộ công cụ đọc một văn bản truyện; khoá tiếp theo sẽ dùng lại chính bộ công cụ ấy cho văn bản thơ, nơi hình ảnh và nhịp điệu thay chỗ cho cốt truyện.