Bài học

Phân chia tế bào: khi nào là sinh sản, khi nào là lớn lên

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em phân biệt được hai ý nghĩa khác nhau của phân chia tế bào tuỳ loại sinh vật: tạo ra một cá thể mới ở sinh vật đơn bào, hay xây dựng nên một cơ thể đa bào từ một tế bào ban đầu.

Kiến thức nền cần nhớ

Ở các bài và khoá học trước trong môn Khoa học tự nhiên lớp 6, em đã biết có những sinh vật chỉ gồm một tế bào duy nhất — gọi là sinh vật đơn bào — như vi khuẩn hay trùng roi, và những sinh vật gồm rất nhiều tế bào phối hợp với nhau — gọi là sinh vật đa bào — như cây xanh hay con người (same-grade bridge). Bài trước em cũng đã biết phân chia tế bào giúp cơ thể lớn lên, thay thế tế bào cũ và hàn gắn vết thương (same-grade bridge). Bài này xem xét: với hai kiểu cơ thể khác nhau, cùng một hành động phân chia tế bào lại mang hai ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Khởi động

Một con vi khuẩn phân chia thành hai — kết quả là có thêm một con vi khuẩn mới. Nhưng khi tế bào đầu tiên của một em bé, ngay sau khi trứng được thụ tinh, phân chia thành hai, kết quả lại không phải là hai em bé — mà là một em bé với hai tế bào. Vì sao cùng một hành động lại cho hai kết quả khác nhau đến vậy?

Kiến thức trọng tâm

Ở một sinh vật đơn bào — toàn bộ cơ thể chỉ là một tế bào duy nhất — khi tế bào đó phân chia thành hai, mỗi tế bào con tách ra và sống độc lập, tự nó đã là một cơ thể hoàn chỉnh mới. Một con vi khuẩn phân chia thành hai con vi khuẩn; một con trùng roi phân chia thành hai con trùng roi. Vì phân chia trực tiếp tạo ra thêm một cá thể sống độc lập, đây chính là một hình thức sinh sản — cách sinh vật đơn bào duy trì và tăng số lượng nòi giống của mình.

Ở một sinh vật đa bào, câu chuyện khác hẳn. Một cơ thể đa bào mới — chẳng hạn một em bé — bắt đầu từ một tế bào duy nhất là hợp tử, hình thành sau khi trứng được thụ tinh. Hợp tử đó phân chia thành 2 tế bào, rồi 4, rồi 8, và cứ tiếp tục theo đúng quy luật nhân đôi đã học ở bài trước. Nhưng khác với vi khuẩn, các tế bào con này KHÔNG tách rời để sống độc lập — chúng vẫn dính liền và phối hợp với nhau, dần dần tạo thành các bộ phận của một cơ thể duy nhất. Toàn bộ quá trình này không tạo ra nhiều cá thể mới, mà xây dựng nên MỘT cá thể, từ một tế bào ban đầu.

Số tế bào tăng đúng theo quy luật nhân đôi đã học, nhưng các tế bào con luôn dính liền, cùng xây dựng nên một cơ thể duy nhất — không tách rời thành nhiều cá thể.

Cùng là phân chia tế bào, nhưng kết quả phụ thuộc vào việc tế bào con có tách rời sống độc lập (sinh sản) hay vẫn dính liền phối hợp (xây dựng cơ thể).

Ví dụ

So sánh phân chia ở vi khuẩn và ở hợp tử người

1
Một con vi khuẩn và một hợp tử người đều phân chia từ một tế bào thành hai tế bào. Sau lần phân chia này, vi khuẩn có thêm một cá thể mới, còn hợp tử người thì không. Giải thích vì sao có sự khác biệt này.
2
Vi khuẩn là sinh vật đơn bào — toàn bộ cơ thể chỉ là một tế bào. Sau khi phân chia, hai tế bào con tách hẳn ra, mỗi tế bào tự sống độc lập — tức là đã có thêm một cá thể vi khuẩn mới.
3
Hợp tử là tế bào đầu tiên của một cơ thể đa bào. Sau khi phân chia, hai tế bào con vẫn dính liền và phối hợp với nhau, cùng thuộc về MỘT cơ thể đang hình thành — không hề tách ra sống riêng.
4
Điểm khác biệt mấu chốt không nằm ở việc phân chia, mà ở việc tế bào con có tách rời sống độc lập (vi khuẩn) hay vẫn dính liền phối hợp (hợp tử).
5
Vậy vi khuẩn có thêm cá thể mới vì tế bào con sống độc lập — đó là sinh sản; hợp tử không có thêm cá thể mới vì tế bào con vẫn dính liền xây cơ thể — đó là quá trình lớn lên và phát triển của một cá thể duy nhất.

Ví dụ

Xác định tình huống nào là sinh sản (dạng đề kiểm tra)

1
Xét hai tình huống: (1) một tế bào da ở cánh tay một người phân chia để thay thế tế bào da đã mòn; (2) một con trùng giày trong ao phân chia làm hai. Tình huống nào là sinh sản, tình huống nào không? Giải thích.
2
Tế bào da là một trong hàng tỉ tế bào cấu tạo nên cơ thể người — một sinh vật đa bào. Khi tế bào da phân chia, hai tế bào con vẫn thuộc về cùng một cơ thể người đó, không tách ra thành người mới.
3
Trùng giày là sinh vật đơn bào — toàn bộ cơ thể chỉ là một tế bào. Khi phân chia, hai tế bào con tách hẳn ra, mỗi tế bào là một cá thể trùng giày độc lập, sống riêng biệt.
4
Tình huống (1) không tạo thêm cá thể người nào — chỉ là một phần trong quá trình duy trì cơ thể. Tình huống (2) tạo thêm một cá thể trùng giày hoàn toàn mới.
5
Vậy tình huống (2) là sinh sản; tình huống (1) không phải sinh sản, mà là một phần của quá trình thay thế tế bào duy trì cơ thể đã học ở bài trước.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ hễ có tế bào phân chia là sinh vật đó đang sinh sản. Ở sinh vật đa bào, tuyệt đại đa số các lần phân chia tế bào (da, máu, ruột…) chỉ phục vụ lớn lên hoặc thay thế, không tạo ra cá thể mới nào — cơ thể đa bào sinh sản theo những cách khác, không phải bằng cách để từng tế bào thường tách ra sống độc lập.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Cùng một cơ chế phân chia tế bào, nhưng ý nghĩa khác nhau tuỳ loại sinh vật: ở sinh vật đơn bào, tế bào con tách rời sống độc lập — đó là sinh sản; ở sinh vật đa bào, tế bào con dính liền phối hợp — đó là xây dựng và phát triển một cơ thể.

Khoá học tiếp theo sẽ đi tiếp từ một tế bào lên các cấp độ tổ chức cao hơn của cơ thể sống.