Bài học

Cấu tạo cơ quan sinh sản nam và nữ

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em gọi đúng tên và nêu được chức năng của các cơ quan chính trong hệ sinh dục nam và hệ sinh dục nữ, đồng thời xác định được cơ quan nào tạo ra tinh trùng, cơ quan nào tạo ra trứng — hai loại giao tử làm nên một cơ thể mới.

Kiến thức nền cần nhớ

Ở khoá học trước, em đã biết tuổi dậy thì làm thay đổi cơ thể dưới tác động của các hormone sinh dục (same-grade bridge). Bài này gọi tên chính xác từng cơ quan tạo nên hệ sinh dục nam và hệ sinh dục nữ — nơi những hormone đó hoạt động, và nơi hai loại giao tử là tinh trùng và trứng được tạo ra.

Khởi động

Khi nghe bác sĩ nói một hợp tử "được tạo ra ở ống dẫn trứng rồi làm tổ ở tử cung", ống dẫn trứng và tử cung có phải là một cơ quan hay không? Nếu là hai cơ quan khác nhau, mỗi cơ quan đảm nhiệm việc gì? Trả lời được câu này nghĩa là em đã nắm được cấu tạo cơ bản của hệ sinh dục nữ.

Kiến thức trọng tâm

Cơ quan	Chức năng chính
Tinh hoàn	Tạo tinh trùng, tiết hormone testosterone
Mào tinh	Tinh trùng hoàn thiện khả năng di chuyển và được dự trữ
Ống dẫn tinh	Dẫn tinh trùng từ mào tinh tới niệu đạo
Túi tinh, tuyến tiền liệt	Tiết dịch nuôi dưỡng, hoà cùng tinh trùng thành tinh dịch
Dương vật	Đưa tinh dịch ra ngoài cơ thể

Hệ sinh dục nam gồm nhiều cơ quan phối hợp với nhau để tạo, nuôi dưỡng và đưa tinh trùng ra khỏi cơ thể. Tinh hoàn nằm trong bìu, bên ngoài khoang bụng — vị trí này giữ nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt vài độ, điều kiện cần thiết để tinh trùng hình thành bình thường. Tinh trùng mới sinh ra ở tinh hoàn chưa có khả năng di chuyển và thụ tinh; chúng tiếp tục hoàn thiện và được dự trữ trong mào tinh, một ống cuộn nằm sát tinh hoàn. Khi phóng tinh, tinh trùng theo ống dẫn tinh đi tới niệu đạo, trên đường đi nhận thêm dịch tiết từ túi tinh và tuyến tiền liệt — dịch này cung cấp năng lượng và môi trường thuận lợi cho tinh trùng di chuyển, hoà cùng tinh trùng tạo thành tinh dịch. Dương vật là cơ quan đưa tinh dịch ra ngoài cơ thể. | Cơ quan | Chức năng chính | |---|---| | Tinh hoàn | Tạo tinh trùng, tiết hormone testosterone | | Mào tinh | Tinh trùng hoàn thiện khả năng di chuyển và được dự trữ | | Ống dẫn tinh | Dẫn tinh trùng từ mào tinh tới niệu đạo | | Túi tinh, tuyến tiền liệt | Tiết dịch nuôi dưỡng, hoà cùng tinh trùng thành tinh dịch | | Dương vật | Đưa tinh dịch ra ngoài cơ thể |

Hệ sinh dục nữ gồm buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung và âm đạo, mỗi cơ quan làm một việc khác hẳn nhau chứ không thay thế được cho nhau. Buồng trứng tạo ra trứng và tiết hai hormone estrogen, progesterone. Mỗi lần rụng trứng, một trứng rời buồng trứng và đi vào ống dẫn trứng — đây cũng chính là nơi trứng gặp tinh trùng nếu có thụ tinh xảy ra. Ống dẫn trứng chỉ làm nhiệm vụ vận chuyển và là nơi thụ tinh, không phải nơi thai nhi phát triển: hợp tử tạo thành sẽ di chuyển tiếp về tử cung để làm tổ. Tử cung là một cơ quan rỗng, có lớp niêm mạc dày lên và mỏng đi theo chu kì hằng tháng, sẵn sàng đón hợp tử vào làm tổ và nuôi thai nhi phát triển suốt thai kì. Âm đạo là đường nối tử cung với bên ngoài cơ thể.

Cơ quan	Chức năng chính
Buồng trứng	Tạo trứng, tiết hormone estrogen và progesterone
Ống dẫn trứng	Trứng di chuyển qua đây; là nơi xảy ra thụ tinh
Tử cung	Nơi hợp tử làm tổ, thai nhi phát triển suốt thai kì
Âm đạo	Đường nối tử cung với bên ngoài cơ thể

Nhầm ống dẫn trứng với tử cung là lỗi phổ biến, vì cả hai đều nằm trong hệ sinh dục nữ và đều liên quan tới hợp tử. Nhưng ống dẫn trứng chỉ là đường đi và nơi gặp gỡ, còn tử cung mới là nơi làm tổ và phát triển. Nếu hợp tử làm tổ nhầm chỗ, ngay trong ống dẫn trứng thay vì di chuyển tiếp về tử cung, thai sẽ không thể phát triển bình thường vì ống dẫn trứng quá hẹp và không có lớp niêm mạc nuôi dưỡng như tử cung — tình trạng này gọi là thai ngoài tử cung, cần được bác sĩ can thiệp sớm.

Mỗi cơ quan chỉ thuộc một hệ; hai hệ không dùng chung cơ quan nào, dù cùng có nhiệm vụ tạo và vận chuyển giao tử.

Ví dụ

Xác định nơi tạo ra từng loại giao tử

1
Một hợp tử được hình thành cần có cả tinh trùng và trứng. Hai loại giao tử này được tạo ra ở cơ quan nào trong mỗi hệ sinh dục?
2
Trong hệ sinh dục nam, chỉ tinh hoàn có chức năng tạo tinh trùng; mào tinh, ống dẫn tinh, túi tinh, tuyến tiền liệt chỉ hoàn thiện, dự trữ hoặc vận chuyển tinh trùng chứ không tạo ra nó.
3
Trong hệ sinh dục nữ, chỉ buồng trứng có chức năng tạo trứng; ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo chỉ là nơi trứng di chuyển qua, thụ tinh, hoặc phát triển tiếp theo.
4
Cả hai hệ đều có đúng một cơ quan tạo giao tử — tinh hoàn ở nam, buồng trứng ở nữ — các cơ quan còn lại đều chỉ hỗ trợ việc vận chuyển hoặc nuôi dưỡng.
5
Vậy tinh trùng được tạo ra ở tinh hoàn, trứng được tạo ra ở buồng trứng; đây là hai tuyến sinh dục chính của mỗi hệ.

Ví dụ

Phân loại chức năng bốn cơ quan trong một tình huống (dạng đề kiểm tra)

1
Một bác sĩ giải thích với một gia đình: "Hợp tử được tạo thành ở ống dẫn trứng của mẹ, sau đó di chuyển về làm tổ ở tử cung; trong khi đó, tinh trùng của bố đã được hoàn thiện và dự trữ tại mào tinh trước khi phóng tinh." Hãy xác định chức năng của bốn cơ quan được nhắc tới: ống dẫn trứng, tử cung, mào tinh, và cơ quan tạo ra tinh trùng.
Một bác sĩ giải thích với một gia đình: "Hợp tử được tạo thành ở ống dẫn trứng của mẹ, sau đó di chuyển về làm tổ ở tử cung; trong khi đó, tinh trùng của bố đã được hoàn thiện và dự trữ tại mào tinh trước khi phóng tinh." Hãy xác định chức năng của bốn cơ quan được nhắc tới: ống dẫn trứng, tử cung, mào tinh, và cơ quan tạo ra tinh trùng.
2
Ống dẫn trứng được nhắc tới là nơi hợp tử hình thành, tức là nơi xảy ra thụ tinh; tử cung được nhắc tới là nơi hợp tử làm tổ, tức là nơi thai nhi sẽ phát triển tiếp theo.
3
Mào tinh được nhắc tới là nơi tinh trùng hoàn thiện và dự trữ trước khi phóng tinh — đúng chức năng đã học, khác với chức năng tạo tinh trùng.
4
Đoạn giải thích không nhắc tên cơ quan tạo tinh trùng, nhưng theo kiến thức đã học, tinh trùng chỉ được tạo ra ở tinh hoàn, trước khi chuyển tới mào tinh để hoàn thiện.
5
Vậy: ống dẫn trứng là nơi thụ tinh, tử cung là nơi làm tổ và phát triển thai, mào tinh là nơi tinh trùng hoàn thiện và dự trữ, còn tinh hoàn — cơ quan không được nhắc tên trực tiếp — mới là nơi tạo ra tinh trùng.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn thường gặp là nghĩ mào tinh tạo ra tinh trùng vì tinh trùng "xuất hiện" ở đó khi kiểm tra. Thực ra mào tinh chỉ là nơi tinh trùng đã được tạo ra từ tinh hoàn tiếp tục hoàn thiện và chờ được sử dụng — tương tự như nhầm ống dẫn trứng là nơi thai phát triển vì hợp tử "xuất hiện" ở đó ngay sau khi thụ tinh, trong khi nơi phát triển thật sự là tử cung.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Hệ sinh dục nam: tinh hoàn tạo tinh trùng, mào tinh hoàn thiện và dự trữ, ống dẫn tinh - túi tinh - tuyến tiền liệt vận chuyển và tạo tinh dịch, dương vật đưa ra ngoài. Hệ sinh dục nữ: buồng trứng tạo trứng, ống dẫn trứng là nơi thụ tinh, tử cung là nơi làm tổ và phát triển thai, âm đạo nối ra ngoài.

Bài tiếp theo đi sâu vào một quá trình lặp lại hằng tháng ở buồng trứng và tử cung — chu kì kinh nguyệt — để hiểu vì sao niêm mạc tử cung lại thay đổi theo chu kì như vậy.