Bài học

Bài 1: Phân số là gì? Tử số và mẫu số

Bạn Sao và mèo Mun đang ngồi trong bếp.
Mẹ vừa nướng xong một chiếc bánh pizza thơm lừng.
Mẹ nói: "Nhà mình có 4 người, các con hãy chia bánh sao cho công bằng nhé.".
Sao bối rối, làm sao để chia cho đều bây giờ?

Khám phá những phần bằng nhau

Để công bằng, mẹ đã giúp Sao cắt chiếc bánh thành 4 miếng y hệt nhau.

Chiếc bánh được chia thành 4 phần bằng nhau.

Tổng cộng có 4 phần bằng nhau.
Số 4 này rất quan trọng, nó cho biết cái bánh được chia thành bao nhiêu phần.
Mỗi người sẽ nhận được 1 trong 4 phần đó.

Mỗi người nhận một phần tư cái bánh.

Để chỉ số phần bánh mỗi người nhận được, ta dùng một cách viết đặc biệt gọi là phân số.
Ta viết là $\frac{1}{4}$ .
Ta đọc là "một phần tư".

Để chỉ số phần bánh mỗi người nhận được, ta dùng một cách viết đặc biệt gọi là phân số. Ta viết là $\frac{1}{4}$. Ta đọc là "một phần tư".

Phân số có gì đặc biệt?

Phân sốPhân số dùng để biểu thị một hoặc nhiều phần bằng nhau của một đơn vị (một vật thể hoặc một nhóm đồ vật).

Một phân số luôn có hai phần: một số ở trên, một số ở dưới và một gạch ngang ở giữa.
Ví dụ, trong phân số $\frac{1}{4}$ ta vừa học:
Số ở dưới gạch ngang cho biết vật được chia thành bao nhiêu phần bằng nhau.
Số ở trên gạch ngang cho biết số phần ta lấy đi hoặc đang nói đến.

Một phân số luôn có hai phần: một số ở trên, một số ở dưới và một gạch ngang ở giữa. Ví dụ, trong phân số $\frac{1}{4}$ ta vừa học: Số ở dưới gạch ngang cho biết vật được chia thành bao nhiêu phần bằng nhau. Số ở trên gạch ngang cho biết số phần ta lấy đi hoặc đang nói đến.

Mẫu sốLà số nằm dưới dấu gạch ngang. Mẫu số cho biết đơn vị được chia thành bao nhiêu phần bằng nhau. Mẫu số phải khác 0.

Tử sốLà số nằm trên dấu gạch ngang. Tử số cho biết số phần bằng nhau được lấy đi.

Bạn Sao mách nhỏ

Em có thể nhớ mẹo này nhé:
"Mẫu" có nghĩa là mẹ, "tử" có nghĩa là con.
Mẹ (mẫu số) ở dưới bồng con (tử số) ở trên. Dễ nhớ phải không nào?

Cùng làm với Sao và Mun nào

Ví dụ

Chia kẹo sô-cô-la

1
Mèo Mun có một thanh sô-cô-la được chia sẵn thành 10 miếng bằng nhau.
Mun đã ăn hết 7 miếng.
Viết phân số chỉ số phần sô-cô-la mà Mun đã ăn. Cho biết tử số và mẫu số của phân số đó.
2
Đầu tiên, ta xác định mẫu số.
Thanh sô-cô-la có tất cả 10 miếng bằng nhau.
Vậy mẫu số là 10.

Tiếp theo, ta tìm tử số.
Mèo Mun đã ăn 7 miếng.
Vậy tử số là 7.

Phân số chỉ số phần sô-cô-la Mun đã ăn là $\frac{7}{10}$ .
Đầu tiên, ta xác định mẫu số. Thanh sô-cô-la có tất cả 10 miếng bằng nhau. Vậy mẫu số là 10. Tiếp theo, ta tìm tử số. Mèo Mun đã ăn 7 miếng. Vậy tử số là 7. Phân số chỉ số phần sô-cô-la Mun đã ăn là $\frac{7}{10}$.
3
Mẫu số là tổng số phần bằng nhau, còn tử số là số phần đã lấy.

Thử tài đọc viết

Khi viết, em viết tử số, kẻ gạch ngang ngay bên dưới, rồi viết mẫu số thẳng cột với tử số.

Đọc phân số rất dễ thôi em ạ. Ta đọc tử số trước, rồi đọc "phần", cuối cùng là đọc mẫu số. Ví dụ: phân số $\frac{2}{5}$ được đọc là "hai phần năm". Phân số $\frac{8}{11}$ được đọc là "tám phần mười một". Khi viết, em viết tử số, kẻ gạch ngang ngay bên dưới, rồi viết mẫu số thẳng cột với tử số.

Một vài trường hợp đặc biệt

Có một vài cách đọc khác mà em cũng nên biết:

Phân số $\frac{1}{2}$ còn được đọc là "một nửa".
Phân số $\frac{1}{4}$ còn được đọc là "một phần tư".
Phân số $\frac{3}{4}$ còn được đọc là "ba phần tư".

Có một vài cách đọc khác mà em cũng nên biết: - Phân số $\frac{1}{2}$ còn được đọc là "một nửa". - Phân số $\frac{1}{4}$ còn được đọc là "một phần tư". - Phân số $\frac{3}{4}$ còn được đọc là "ba phần tư".

Cẩn thận kẻo mắc bẫy nhé

Bẫy vui của mèo Mun

Mèo Mun đưa cho Sao một hình tròn được chia làm 5 phần và tô màu 2 phần. Mun đố Sao đây có phải là phân số $\frac{2}{5}$ không. Sao quan sát kỹ và thấy các phần được chia không hề bằng nhau, có phần to phần nhỏ. Vì vậy, Sao trả lời là "Không.". Sao đã rất tinh mắt đó em. Phân số chỉ được dùng khi các phần được chia phải hoàn toàn bằng nhau. Em hãy nhớ kĩ điều này nhé.

Em đã làm được rồi!

Giờ thì em đã hiểu rõ về phân số rồi đấy.
Em đã biết cách nhận diện, đọc và viết một phân số.

Nhờ có phân số, Sao và Mun đã chia bánh rất công bằng.
Lần học tới, chúng mình sẽ cùng tìm hiểu xem giữa hai phân số, phân số nào lớn hơn, phân số nào bé hơn nhé.