Bài học

Luyện dạng đúng/sai từng ý và trả lời ngắn

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em làm quen được cấu trúc câu hỏi đúng/sai từng ý (4 ý độc lập) và câu hỏi trả lời ngắn theo định dạng thi tốt nghiệp THPT 2025 môn Vật lí, và áp dụng thành thạo cả hai dạng trên nội dung cấu trúc hạt nhân, độ hụt khối và năng lượng liên kết.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài này dùng lại toàn bộ nội dung của khoá học: kí hiệu hạt nhân, độ hụt khối, năng lượng liên kết, năng lượng liên kết riêng và năng lượng phản ứng hạt nhân.

Khởi động

Đề thi tốt nghiệp THPT môn Vật lí từ năm 2025 có ba phần rất khác nhau. Phần I vẫn là trắc nghiệm bốn phương án quen thuộc, nhưng Phần II yêu cầu em đánh giá đúng/sai bốn phát biểu độc lập trong cùng một tình huống, còn Phần III không cho sẵn đáp án nào — em phải tự tính ra một con số. Hai định dạng mới này kiểm tra điều gì mà trắc nghiệm bốn phương án chưa kiểm tra hết?

Kiến thức trọng tâm

Câu hỏi đúng/sai từng ý gồm một đoạn dẫn (mô tả một hạt nhân, một phản ứng, hoặc một tình huống vật lí) kèm theo 4 phát biểu (a), (b), (c), (d). Mỗi phát biểu được đánh giá đúng hoặc sai một cách độc lập với ba phát biểu còn lại — không phải kiểu "chọn phát biểu đúng nhất" như trắc nghiệm bốn phương án. Điểm số tính theo số ý đúng: đúng 1 ý được 0,1 điểm; đúng 2 ý được 0,25 điểm; đúng 3 ý được 0,5 điểm; đúng cả 4 ý được trọn 1 điểm. Nghĩa là em không mất hết điểm nếu chỉ sai một vài ý, nhưng cũng không được điểm tối đa nếu chỉ đúng phần lớn — mỗi ý phải được suy luận cẩn thận, riêng biệt.

Câu hỏi trả lời ngắn không cho sẵn phương án: em phải tự tính toán và điền một con số cụ thể vào ô đáp án — thường là năng lượng theo MeV, độ hụt khối theo u, hoặc một giá trị số khác, làm tròn đúng theo yêu cầu đề bài (ví dụ "làm tròn đến hàng phần mười"). Vì không có phương án để đoán hay loại trừ, dạng bài này đòi hỏi em ghi rõ từng bước tính và từng hệ số chuyển đổi đã dùng — sai một bước là sai luôn kết quả cuối cùng.

Khi điền đáp số, đề luôn nói rõ đơn vị và số chữ số cần giữ — ví dụ "kết quả theo đơn vị MeV, làm tròn đến hàng phần mười". Ô điền đáp án trên phiếu trả lời chỉ chấp nhận một dạng số nhất định, viết theo đúng quy ước số học tiếng Việt (dấu phẩy ngăn phần thập phân), nên viết nháp cẩn thận và làm tròn đúng bước cuối cùng trước khi điền — làm tròn sớm ở một bước trung gian rồi tính tiếp cũng là một lỗi khiến đáp số cuối lệch khỏi giá trị đúng.

Cả hai định dạng mới đều được thiết kế để kiểm tra đúng năng lực mà trắc nghiệm bốn phương án dễ bỏ lọt. Với trắc nghiệm bốn phương án, một học sinh có thể loại trừ dần các phương án sai rõ ràng rồi đoán giữa hai phương án còn lại mà không cần hiểu trọn vẹn bài toán. Câu đúng/sai buộc học sinh đánh giá TỪNG chi tiết nhỏ một cách độc lập, không thể "đoán may rủi" cho cả bốn ý cùng lúc. Câu trả lời ngắn thì loại bỏ hoàn toàn khả năng đoán, vì không có gì để chọn — chỉ có tự tính đúng hoặc sai. Hiểu rõ mục đích của từng định dạng giúp em phân bổ thời gian làm bài hợp lí hơn: dành nhiều thời gian nháp cẩn thận cho câu trả lời ngắn, và đọc kĩ từng ý một ở câu đúng/sai thay vì đọc lướt cả đoạn dẫn.

**Câu hỏi đúng/sai từng ý** gồm một đoạn dẫn (mô tả một hạt nhân, một phản ứng, hoặc một tình huống vật lí) kèm theo **4 phát biểu (a), (b), (c), (d)**. Mỗi phát biểu được đánh giá **đúng hoặc sai một cách độc lập** với ba phát biểu còn lại — không phải kiểu "chọn phát biểu đúng nhất" như trắc nghiệm bốn phương án. Điểm số tính theo số ý đúng: đúng 1 ý được 0,1 điểm; đúng 2 ý được 0,25 điểm; đúng 3 ý được 0,5 điểm; đúng cả 4 ý được trọn 1 điểm. Nghĩa là em **không mất hết điểm** nếu chỉ sai một vài ý, nhưng cũng **không được điểm tối đa** nếu chỉ đúng phần lớn — mỗi ý phải được suy luận cẩn thận, riêng biệt. **Câu hỏi trả lời ngắn** không cho sẵn phương án: em phải tự tính toán và điền một con số cụ thể vào ô đáp án — thường là năng lượng theo MeV, độ hụt khối theo u, hoặc một giá trị số khác, làm tròn đúng theo yêu cầu đề bài (ví dụ "làm tròn đến hàng phần mười"). Vì không có phương án để đoán hay loại trừ, dạng bài này đòi hỏi em ghi rõ từng bước tính và từng hệ số chuyển đổi đã dùng — sai một bước là sai luôn kết quả cuối cùng. Khi điền đáp số, đề luôn nói rõ đơn vị và số chữ số cần giữ — ví dụ "kết quả theo đơn vị MeV, làm tròn đến hàng phần mười". Ô điền đáp án trên phiếu trả lời chỉ chấp nhận một dạng số nhất định, viết theo đúng quy ước số học tiếng Việt (dấu phẩy ngăn phần thập phân), nên viết nháp cẩn thận và làm tròn đúng bước cuối cùng trước khi điền — làm tròn sớm ở một bước trung gian rồi tính tiếp cũng là một lỗi khiến đáp số cuối lệch khỏi giá trị đúng. Cả hai định dạng mới đều được thiết kế để kiểm tra đúng năng lực mà trắc nghiệm bốn phương án dễ bỏ lọt. Với trắc nghiệm bốn phương án, một học sinh có thể loại trừ dần các phương án sai rõ ràng rồi đoán giữa hai phương án còn lại mà không cần hiểu trọn vẹn bài toán. Câu đúng/sai buộc học sinh đánh giá TỪNG chi tiết nhỏ một cách độc lập, không thể "đoán may rủi" cho cả bốn ý cùng lúc. Câu trả lời ngắn thì loại bỏ hoàn toàn khả năng đoán, vì không có gì để chọn — chỉ có tự tính đúng hoặc sai. Hiểu rõ mục đích của từng định dạng giúp em phân bổ thời gian làm bài hợp lí hơn: dành nhiều thời gian nháp cẩn thận cho câu trả lời ngắn, và đọc kĩ từng ý một ở câu đúng/sai thay vì đọc lướt cả đoạn dẫn.

Ví dụ

Câu hỏi đúng/sai từng ý về hạt nhân

1
Cho các phát biểu sau về hạt nhân $^{56}_{26}Fe$ và $^{4}_{2}He$ : (a) $^{56}_{26}Fe$ có 26 proton và 30 neutron. (b) Độ hụt khối của một hạt nhân luôn bằng 0. (c) Hạt nhân có năng lượng liên kết riêng lớn hơn thì bền vững hơn. (d) $^{56}_{26}Fe$ có năng lượng liên kết riêng nhỏ hơn $^{4}_{2}He$ . Xác định đúng/sai cho từng ý và giải thích.
Cho các phát biểu sau về hạt nhân $^{56}_{26}Fe$ và $^{4}_{2}He$: (a) $^{56}_{26}Fe$ có 26 proton và 30 neutron. (b) Độ hụt khối của một hạt nhân luôn bằng 0. (c) Hạt nhân có năng lượng liên kết riêng lớn hơn thì bền vững hơn. (d) $^{56}_{26}Fe$ có năng lượng liên kết riêng nhỏ hơn $^{4}_{2}He$. Xác định đúng/sai cho từng ý và giải thích.
2
Đúng. $Z=26$ là số proton; $N=A-Z=56-26=30$ là số neutron — khớp với phát biểu.
Đúng. $Z=26$ là số proton; $N=A-Z=56-26=30$ là số neutron — khớp với phát biểu.
3
Sai. Độ hụt khối luôn DƯƠNG (khác 0), vì khối lượng hạt nhân luôn nhỏ hơn tổng khối lượng các nucleon rời rạc tạo thành nó.
4
(c) Đúng — đây chính là định nghĩa dùng để so sánh độ bền vững. (d) Sai — $Fe$ có $E/A\approx8{,}8$ MeV/nucleon, lớn hơn hẳn $He$ ( $E/A=7{,}1$ MeV/nucleon), nên $Fe$ bền hơn $He$ chứ không kém bền hơn.
(c) Đúng — đây chính là định nghĩa dùng để so sánh độ bền vững. (d) Sai — $Fe$ có $E/A\approx8{,}8$ MeV/nucleon, lớn hơn hẳn $He$ ($E/A=7{,}1$ MeV/nucleon), nên $Fe$ bền hơn $He$ chứ không kém bền hơn.
5
Vậy trong bốn ý: (a) đúng, (b) sai, (c) đúng, (d) sai — có 2 ý đúng.

Ví dụ

Câu hỏi trả lời ngắn: tính năng lượng liên kết của oxygen

1
Hạt nhân oxygen $^{16}_{8}O$ có khối lượng thực đo $m_O=15{,}9905u$ . Biết $m_p=1{,}0073u$ , $m_n=1{,}0087u$ , $1u=931{,}5$ MeV/ $c^2$ . Tính năng lượng liên kết của hạt nhân này theo MeV, làm tròn đến hàng phần mười.
Hạt nhân oxygen $^{16}_{8}O$ có khối lượng thực đo $m_O=15{,}9905u$. Biết $m_p=1{,}0073u$, $m_n=1{,}0087u$, $1u=931{,}5$ MeV/$c^2$. Tính năng lượng liên kết của hạt nhân này theo MeV, làm tròn đến hàng phần mười.
2
$N=A-Z=16-8=8$ . Tổng khối lượng nucleon rời rạc: $8\times1{,}0073+8\times1{,}0087=8{,}0584+8{,}0696=16{,}1280u$ . (1) Từ (1): $\Delta m=16{,}1280-15{,}9905=0{,}1375u$ .
$N=A-Z=16-8=8$. Tổng khối lượng nucleon rời rạc: $8\times1{,}0073+8\times1{,}0087=8{,}0584+8{,}0696=16{,}1280u$. (1) Từ (1): $\Delta m=16{,}1280-15{,}9905=0{,}1375u$.
3
$E=0{,}1375\times931{,}5=128{,}08125$ MeV, làm tròn đến hàng phần mười: $E\approx128{,}1$ MeV.
$E=0{,}1375\times931{,}5=128{,}08125$ MeV, làm tròn đến hàng phần mười: $E\approx128{,}1$ MeV.
4
Vậy $E\approx128{,}1$ MeV. Kiểm tra thêm: $E/A=128{,}1/16\approx8{,}0$ MeV/nucleon — đúng khớp với giá trị đã dùng trong đường cong năng lượng liên kết riêng ở Chương 3, cho thấy các số liệu trong khoá học nhất quán với nhau.
Vậy $E\approx128{,}1$ MeV. Kiểm tra thêm: $E/A=128{,}1/16\approx8{,}0$ MeV/nucleon — đúng khớp với giá trị đã dùng trong đường cong năng lượng liên kết riêng ở Chương 3, cho thấy các số liệu trong khoá học nhất quán với nhau.

Ví dụ

Câu hỏi đúng/sai từng ý về phản ứng hạt nhân

1
Cho các phát biểu sau về phản ứng $^{2}_{1}H+^{3}_{1}H\to^{4}_{2}He+^{1}_{0}n$ : (a) Tổng số khối hai vế của phương trình bằng nhau. (b) Nếu $\Sigma m_{trước} > \Sigma m_{sau}$ thì phản ứng thu năng lượng. (c) Phản ứng nhiệt hạch kết hợp hai hạt nhân nhẹ thành một hạt nhân nặng hơn có thể toả năng lượng. (d) Để tính năng lượng của phản ứng này, chỉ cần biết số khối A của các hạt, không cần khối lượng chính xác. Xác định đúng/sai cho từng ý.
Cho các phát biểu sau về phản ứng $^{2}_{1}H+^{3}_{1}H\to^{4}_{2}He+^{1}_{0}n$: (a) Tổng số khối hai vế của phương trình bằng nhau. (b) Nếu $\Sigma m_{trước} > \Sigma m_{sau}$ thì phản ứng thu năng lượng. (c) Phản ứng nhiệt hạch kết hợp hai hạt nhân nhẹ thành một hạt nhân nặng hơn có thể toả năng lượng. (d) Để tính năng lượng của phản ứng này, chỉ cần biết số khối A của các hạt, không cần khối lượng chính xác. Xác định đúng/sai cho từng ý.
2
Đúng. Vế trái: $2+3=5$ ; vế phải: $4+1=5$ — tổng số khối hai vế bằng nhau, đúng quy tắc bảo toàn số khối.
Đúng. Vế trái: $2+3=5$; vế phải: $4+1=5$ — tổng số khối hai vế bằng nhau, đúng quy tắc bảo toàn số khối.
3
Sai. $\Sigma m_{trước} > \Sigma m_{sau}$ nghĩa là khối lượng GIẢM sau phản ứng, nên $\Delta E>0$ — phản ứng TOẢ năng lượng, không phải thu.
Sai. $\Sigma m_{trước} > \Sigma m_{sau}$ nghĩa là khối lượng GIẢM sau phản ứng, nên $\Delta E>0$ — phản ứng TOẢ năng lượng, không phải thu.
4
(c) Đúng — đây chính là bản chất của phản ứng nhiệt hạch đang xét, toả ra khoảng $17{,}6$ MeV. (d) Sai — số khối $A$ chỉ dùng để kiểm tra phương trình viết đúng hay chưa; muốn tính năng lượng bắt buộc phải biết khối lượng chính xác (theo u) của từng hạt nhân, vì hai hạt nhân cùng $A$ hoàn toàn có thể có khối lượng khác nhau tuỳ theo $Z$ .
(c) Đúng — đây chính là bản chất của phản ứng nhiệt hạch đang xét, toả ra khoảng $17{,}6$ MeV. (d) Sai — số khối $A$ chỉ dùng để kiểm tra phương trình viết đúng hay chưa; muốn tính năng lượng bắt buộc phải biết khối lượng chính xác (theo u) của từng hạt nhân, vì hai hạt nhân cùng $A$ hoàn toàn có thể có khối lượng khác nhau tuỳ theo $Z$.
5
Vậy trong bốn ý: (a) đúng, (b) sai, (c) đúng, (d) sai — có 2 ý đúng.

Sai lầm thường gặp

Ở câu đúng/sai, nhiều em nghĩ chỉ cần một ý sai là cả câu "hỏng", nên bỏ qua không phân tích kĩ những ý còn lại — trong khi thực tế mỗi ý được chấm điểm ĐỘC LẬP. Ở câu trả lời ngắn, lỗi phổ biến là làm tròn sai số chữ số thập phân so với yêu cầu đề, hoặc bỏ sót một hệ số chuyển đổi (quên nhân 931,5, hoặc quên đổi tiếp sang Joule khi đề yêu cầu).

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Đúng/sai từng ý: 4 phát biểu độc lập, chấm điểm theo số ý đúng (0,1/0,25/0,5/1 điểm). Trả lời ngắn: tự tính ra một con số, không có phương án để chọn, làm tròn đúng theo yêu cầu đề. Cả hai dạng đều cần trình bày từng bước tính rõ ràng, giữ đúng đơn vị và hệ số chuyển đổi ở mỗi bước.

Khoá học đến đây đã đi trọn quy trình từ cấu tạo hạt nhân đến năng lượng phản ứng. Khoá tiếp theo dùng chính đường cong năng lượng liên kết riêng vừa học để giải thích hiện tượng phóng xạ, phản ứng phân hạch và nhiệt hạch.