Bài học

Bốn phép liên kết và cách chỉ ra chúng

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nhận ra được các phép liên kết hình thức trong một đoạn văn và nêu được tác dụng của chúng.

Kiến thức cần có

Cần khái niệm đoạn văn và chủ đề đoạn, cùng cách xác định câu ở bài trước.

Câu hỏi mở đầu

Hai đoạn văn cùng nói về một việc, nhưng đọc đoạn thứ nhất thấy trôi chảy, đoạn thứ hai thấy rời rạc. Cái gì tạo ra khác biệt ấy?

Ý tưởng cốt lõi

Sự liên kết. Nó có hai mặt.

Liên kết nội dung là các câu cùng hướng về một chủ đề và sắp xếp theo một trình tự hợp lí. Mặt này không nhìn thấy trên mặt chữ, phải đọc mới cảm nhận được.

Liên kết hình thức là các dấu hiệu ngôn ngữ nối câu với câu. Mặt này nhìn thấy được, và đó chính là thứ đề thi hỏi. Có bốn phép chính.

Phép lặp: lặp lại từ ngữ đã dùng ở câu trước.
Phép thế: dùng đại từ hoặc từ ngữ khác để thay cho từ đã nêu — "ông ấy", "việc đó", "điều này".
Phép nối: dùng quan hệ từ hoặc từ nối ở đầu câu — "nhưng", "vì vậy", "tuy nhiên", "ngoài ra".
Phép đồng nghĩa, trái nghĩa và liên tưởng: dùng những từ cùng trường nghĩa — "bếp", "khói", "củi", "nồi".

Sự **liên kết**. Nó có hai mặt. **Liên kết nội dung** là các câu cùng hướng về một chủ đề và sắp xếp theo một trình tự hợp lí. Mặt này không nhìn thấy trên mặt chữ, phải đọc mới cảm nhận được. **Liên kết hình thức** là các dấu hiệu ngôn ngữ nối câu với câu. Mặt này nhìn thấy được, và đó chính là thứ đề thi hỏi. Có bốn phép chính. **Phép lặp:** lặp lại từ ngữ đã dùng ở câu trước. **Phép thế:** dùng đại từ hoặc từ ngữ khác để thay cho từ đã nêu — "ông ấy", "việc đó", "điều này". **Phép nối:** dùng quan hệ từ hoặc từ nối ở đầu câu — "nhưng", "vì vậy", "tuy nhiên", "ngoài ra". **Phép đồng nghĩa, trái nghĩa và liên tưởng:** dùng những từ cùng trường nghĩa — "bếp", "khói", "củi", "nồi".

Cả bốn đều nhìn thấy được trên mặt chữ, nên chấm theo dấu hiệu.

Đào sâu mô hình

Đọc đoạn văn sau, viết riêng cho bài học này, và tìm các phép liên kết:

Ông Bảy vá xe ở góc chợ đã hai mươi năm. Ông ít nói, hỏi giá chỉ giơ mấy ngón tay lem dầu. Nhưng ai trong khu chợ cũng quý người thợ già ấy. Vì vậy, mỗi khi xe hỏng, họ đều dắt tới chỗ ông.

Bốn dấu hiệu in đậm ứng với ba phép khác nhau.

"Ông" ở câu hai là phép thế — dùng đại từ thay cho "Ông Bảy" ở câu một, tránh lặp lại nguyên tên.

"Nhưng" ở câu ba là phép nối — nối câu ba với câu hai bằng quan hệ tương phản: ông ít nói, nhưng vẫn được quý.

"Người thợ già ấy" cũng là phép thế, lần này thay bằng một cụm danh từ chứ không phải đại từ. Cách thay này còn thêm thông tin về nhân vật.

"Vì vậy" ở câu bốn lại là phép nối, lần này chỉ quan hệ nguyên nhân – kết quả.

Đọc đoạn văn sau, viết riêng cho bài học này, và tìm các phép liên kết: > Ông Bảy vá xe ở góc chợ đã hai mươi năm. **Ông** ít nói, hỏi giá chỉ giơ mấy ngón tay lem dầu. **Nhưng** ai trong khu chợ cũng quý **người thợ già ấy**. **Vì vậy**, mỗi khi xe hỏng, họ đều dắt tới chỗ ông. Bốn dấu hiệu in đậm ứng với ba phép khác nhau. "Ông" ở câu hai là **phép thế** — dùng đại từ thay cho "Ông Bảy" ở câu một, tránh lặp lại nguyên tên. "Nhưng" ở câu ba là **phép nối** — nối câu ba với câu hai bằng quan hệ tương phản: ông ít nói, nhưng vẫn được quý. "Người thợ già ấy" cũng là **phép thế**, lần này thay bằng một cụm danh từ chứ không phải đại từ. Cách thay này còn thêm thông tin về nhân vật. "Vì vậy" ở câu bốn lại là **phép nối**, lần này chỉ quan hệ nguyên nhân – kết quả.

Cần phân biệt phép lặp với lỗi lặp từ. Phép lặp là lặp có chủ ý để nối câu và nhấn mạnh; lỗi lặp là lặp do nghèo từ, khiến câu văn nặng nề.

Ranh giới nằm ở chỗ: nếu thay từ lặp bằng một đại từ mà câu vẫn rõ nghĩa và đọc êm hơn, thì đó là lỗi lặp. Nếu thay đi mà câu mất sức nhấn hoặc trở nên mơ hồ, thì đó là phép lặp có chủ ý.

Trong bài văn của em, nên ưu tiên phép thế và phép nối; phép lặp chỉ dùng khi thật sự muốn nhấn mạnh.

Cần phân biệt **phép lặp** với **lỗi lặp từ**. Phép lặp là lặp có chủ ý để nối câu và nhấn mạnh; lỗi lặp là lặp do nghèo từ, khiến câu văn nặng nề. Ranh giới nằm ở chỗ: nếu thay từ lặp bằng một đại từ mà câu vẫn rõ nghĩa và đọc êm hơn, thì đó là lỗi lặp. Nếu thay đi mà câu mất sức nhấn hoặc trở nên mơ hồ, thì đó là phép lặp có chủ ý. Trong bài văn của em, nên ưu tiên phép thế và phép nối; phép lặp chỉ dùng khi thật sự muốn nhấn mạnh.

Nhận ra một từ trong hai cột này là gọi được tên phép liên kết.

Một câu có thể mang nhiều phép liên kết cùng lúc. Câu "Nhưng ai trong khu chợ cũng quý người thợ già ấy" vừa có phép nối ở chữ "Nhưng", vừa có phép thế ở cụm "người thợ già ấy". Khi đề hỏi "chỉ ra một phép liên kết", em chọn một cái và chỉ đúng chỗ là đủ; khi đề hỏi "các phép liên kết", em nên kể đủ.

Ví dụ

Chỉ ra phép liên kết và tác dụng

1
Chỉ ra hai phép liên kết được sử dụng trong đoạn văn về ông Bảy và nêu tác dụng.
2
Câu nhận biết có kèm tác dụng, khoảng 1 điểm.
3
Quét các từ đầu câu tìm phép nối, quét các đại từ và cụm danh từ tìm phép thế.
4
Đoạn văn sử dụng phép thế và phép nối.
Phép thế thể hiện ở từ "Ông" trong câu thứ hai, thay cho "Ông Bảy" ở câu thứ nhất, và ở cụm "người thợ già ấy" trong câu thứ ba, cũng thay cho nhân vật đó. Tác dụng là tránh lặp lại tên nhân vật một cách nặng nề, đồng thời cụm "người thợ già ấy" còn bổ sung thêm nét về tuổi tác và nghề nghiệp của ông.
Phép nối thể hiện ở từ "Nhưng" đầu câu thứ ba và cụm "Vì vậy" đầu câu thứ tư. "Nhưng" tạo quan hệ tương phản giữa việc ông ít nói và việc mọi người vẫn quý ông; "Vì vậy" tạo quan hệ nguyên nhân – kết quả, dẫn tới việc ai cũng mang xe tới chỗ ông.
Nhờ hai phép liên kết này, bốn câu văn gắn kết thành một đoạn mạch lạc.
Đoạn văn sử dụng phép thế và phép nối. Phép thế thể hiện ở từ "Ông" trong câu thứ hai, thay cho "Ông Bảy" ở câu thứ nhất, và ở cụm "người thợ già ấy" trong câu thứ ba, cũng thay cho nhân vật đó. Tác dụng là tránh lặp lại tên nhân vật một cách nặng nề, đồng thời cụm "người thợ già ấy" còn bổ sung thêm nét về tuổi tác và nghề nghiệp của ông. Phép nối thể hiện ở từ "Nhưng" đầu câu thứ ba và cụm "Vì vậy" đầu câu thứ tư. "Nhưng" tạo quan hệ tương phản giữa việc ông ít nói và việc mọi người vẫn quý ông; "Vì vậy" tạo quan hệ nguyên nhân – kết quả, dẫn tới việc ai cũng mang xe tới chỗ ông. Nhờ hai phép liên kết này, bốn câu văn gắn kết thành một đoạn mạch lạc.
5
Gọi đúng tên hai phép, chỉ ra từng vị trí cụ thể, và nêu tác dụng riêng cho từng chỗ chứ không nói chung là làm đoạn văn mạch lạc.
6
Chỉ trả lời "đoạn văn dùng phép nối và phép thế" mà không chỉ ra ở từ nào — mất phần điểm chỉ vị trí, thường là nửa số điểm.

Ví dụ

Phân biệt phép lặp và lỗi lặp từ

1
Nhận xét việc lặp từ trong hai đoạn: (a) "Mẹ ngồi bên bếp. Mẹ khều mấy hòn than. Mẹ không quay ra." (b) "Bà Năm cất chiếc phong bì. Chiếc phong bì nằm dưới lớp áo cũ. Chiếc phong bì ấy bà không bao giờ mở."
2
Câu vận dụng, kiểm tra xem em phân biệt được phép tu từ với lỗi diễn đạt.
3
Thử thay từ lặp bằng đại từ, xem câu tốt lên hay dở đi.
4
Đoạn (a) là phép lặp có chủ ý. Từ "Mẹ" được lặp ba lần ở đầu ba câu ngắn liên tiếp, tạo nhịp chậm và dồn sự chú ý vào dáng ngồi lặng lẽ của người mẹ. Nếu thay bằng "Bà khều mấy hòn than. Bà không quay ra" thì câu vẫn đúng nhưng mất đi nhịp nhấn ấy.
Đoạn (b) là lỗi lặp từ. Cụm "chiếc phong bì" lặp ba lần mà không tạo hiệu quả gì, chỉ khiến câu văn nặng nề. Có thể sửa bằng phép thế: "Bà Năm cất chiếc phong bì. Nó nằm dưới lớp áo cũ, và bà không bao giờ mở ra."
Ranh giới giữa hai trường hợp là: thay từ lặp đi mà câu đọc êm hơn thì đó là lỗi; thay đi mà câu mất sức nhấn thì đó là phép lặp.
Đoạn (a) là phép lặp có chủ ý. Từ "Mẹ" được lặp ba lần ở đầu ba câu ngắn liên tiếp, tạo nhịp chậm và dồn sự chú ý vào dáng ngồi lặng lẽ của người mẹ. Nếu thay bằng "Bà khều mấy hòn than. Bà không quay ra" thì câu vẫn đúng nhưng mất đi nhịp nhấn ấy. Đoạn (b) là lỗi lặp từ. Cụm "chiếc phong bì" lặp ba lần mà không tạo hiệu quả gì, chỉ khiến câu văn nặng nề. Có thể sửa bằng phép thế: "Bà Năm cất chiếc phong bì. Nó nằm dưới lớp áo cũ, và bà không bao giờ mở ra." Ranh giới giữa hai trường hợp là: thay từ lặp đi mà câu đọc êm hơn thì đó là lỗi; thay đi mà câu mất sức nhấn thì đó là phép lặp.
5
Nêu tiêu chí phân biệt rồi áp dụng bằng phép thử thay từ cho cả hai đoạn, và đưa ra bản sửa cho đoạn mắc lỗi.
6
Coi mọi trường hợp lặp từ đều là phép lặp nghệ thuật, nên bỏ qua lỗi diễn đạt trong bài viết của chính mình.

Luyện tập có hướng dẫn

Tự luyện và kiểm tra nhanh

Lỗi thường gặp

Đừng gọi tên phép liên kết mà không chỉ ra từ ngữ cụ thể; đừng nhầm phép lặp với lỗi lặp từ; và đừng bỏ sót khi một câu mang nhiều phép cùng lúc.

Chốt bài: Em đã nhận ra được các phép liên kết hình thức trong một đoạn văn và nêu được tác dụng của chúng. Bài sau xử lí một nội dung riêng nhưng hay được hỏi: cách dẫn lời của người khác.