Bài học

Cấu tạo và đa dạng của nấm

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em giải thích được vì sao nấm không phải là thực vật, mô tả cấu tạo cơ thể nấm từ dạng đơn bào như nấm men đến dạng có thể quả rõ ràng như nấm mũ, và nêu được cách nấm lấy chất dinh dưỡng từ môi trường xung quanh.

Kiến thức nền cần nhớ

Ở các lớp Tiểu học và đầu Trung học cơ sở, em đã quen phân biệt sinh vật thành hai nhóm quen thuộc: động vật di chuyển và ăn thức ăn, thực vật đứng yên và tự làm ra chất dinh dưỡng nhờ ánh sáng (prior-grade review). Nấm — cây nấm rơm mọc sau mưa, mốc xanh trên ổ bánh mì để lâu, hay men làm bánh mì nở — lại không khớp gọn vào hai nhóm đó. Bài này xếp nấm vào đúng vị trí của nó trong thế giới sống.

Khởi động

Em từng để ý một ổ bánh mì bỏ quên vài ngày ngoài không khí chưa? Lớp lông tơ xanh xám mọc lên trên đó là gì — có phải một loại cây nhỏ đang mọc, hay là một sinh vật khác hẳn cây cối?

Kiến thức trọng tâm

Nấm là sinh vật nhân thực — tế bào của nấm có nhân hoàn chỉnh, giống tế bào thực vật và động vật, khác hẳn vi khuẩn. Nhưng nấm không có diệp lục nên không thể quang hợp: nấm không tự tạo ra chất hữu cơ từ ánh sáng, nước và khí carbon dioxide như cây xanh. Thay vào đó, nấm hấp thụ chất dinh dưỡng có sẵn từ môi trường xung quanh — từ xác sinh vật chết, từ chất hữu cơ trong đất, hoặc từ chính cơ thể sinh vật sống mà nó ký sinh. Đây chính là điểm khác biệt gốc rễ giữa nấm và thực vật: thực vật tự dưỡng, còn nấm dị dưỡng theo kiểu hấp thụ.

Vách tế bào của nấm cũng khác thực vật. Vách tế bào thực vật cấu tạo chủ yếu từ cellulose, còn vách tế bào nấm cấu tạo từ kitin — chất tương tự lớp vỏ cứng của côn trùng. Nấm cũng không có rễ, thân, lá thật như một cây xanh; cấu trúc dạng sợi mảnh của nấm gọi là sợi nấm, đan xen với nhau thành một mạng lưới len lỏi vào môi trường mà nấm đang sống để hấp thụ chất dinh dưỡng.

Cơ thể nấm không giống nhau ở mọi loài. Nấm men — loại nấm dùng làm bánh mì nở hay lên men rượu, bia — chỉ gồm một tế bào đơn lẻ, sinh sản bằng cách nảy chồi rất nhanh. Nấm mốc, như lớp mốc mọc trên bánh mì để lâu, gồm nhiều tế bào nối thành các sợi nấm chằng chịt, mắt thường nhìn như một lớp bông mỏng. Nấm mũ — nấm rơm, nấm hương em vẫn thấy ở chợ — có cấu tạo phức tạp nhất trong ba dạng: hàng nghìn sợi nấm bện chặt lại thành một thể quả rõ ràng, gồm mũ nấm và cuống nấm, mặt dưới mũ nấm sinh ra vô số bào tử để phát tán đi xa.

Ba dạng cơ thể nấm phổ biến, xếp theo mức độ phức tạp tăng dần — không phải giai đoạn phát triển của cùng một loài.

Ví dụ

Quan sát mốc bánh mì dưới kính hiển vi

1
Một nhóm học sinh lấy một mẩu mốc trắng xám mọc trên bánh mì để lâu, làm tiêu bản tạm thời rồi quan sát dưới kính hiển vi quang học. Các em nhìn thấy những sợi mảnh trong suốt đan xen nhau, và ở đầu một số sợi có những túi tròn nhỏ chứa đầy hạt li ti màu đen. Hai cấu trúc này gọi là gì, và hạt li ti bên trong túi tròn có vai trò gì?
2
Những sợi mảnh trong suốt đan xen nhau chính là sợi nấm — cấu trúc cơ bản tạo nên cơ thể nấm mốc, đóng vai trò hấp thụ chất dinh dưỡng từ bánh mì.
3
Túi tròn nhỏ ở đầu sợi nấm là túi bào tử; hạt li ti màu đen bên trong chính là bào tử nấm — đơn vị sinh sản của nấm mốc.
4
Khi túi bào tử vỡ ra, hàng loạt bào tử phát tán trong không khí; bào tử rơi vào nơi ẩm và có chất dinh dưỡng thích hợp sẽ nảy mầm thành một sợi nấm mới, giải thích vì sao mốc lan rất nhanh sang cả ổ bánh mì.
5
Vậy cấu trúc dạng sợi quan sát được là sợi nấm, còn túi tròn chứa hạt đen là túi bào tử — bộ phận sinh sản giúp nấm mốc phát tán sang môi trường xung quanh.

Ví dụ

Giải thích vì sao nấm không phải là thực vật (dạng đề kiểm tra)

1
Một bạn học sinh cho rằng nấm rơm cũng là một loại cây nhỏ vì nó mọc lên từ đất, có màu trắng như một số loại rau, và không di chuyển được. Em hãy chỉ ra chỗ sai trong lập luận trên và giải thích đúng nấm thuộc nhóm sinh vật nào.
2
Đúng là nấm rơm mọc từ đất và không di chuyển — giống thực vật ở hai điểm này, nên rất dễ nhầm.
3
Nhưng thực vật có diệp lục, tự quang hợp tạo chất hữu cơ, còn nấm rơm không có diệp lục, phải hấp thụ chất dinh dưỡng có sẵn từ rơm rạ mục — đây là khác biệt về cách sống, không phải chỉ ở hình dạng ngoài.
4
Ngoài ra, vách tế bào thực vật cấu tạo từ cellulose, còn vách tế bào nấm cấu tạo từ kitin; thực vật có rễ, thân, lá thật, còn nấm chỉ có các sợi nấm đan xen, không có ba bộ phận đó.
5
Vậy lập luận của bạn học sinh sai ở chỗ chỉ dựa vào hình dạng ngoài và việc không di chuyển; xét đúng theo cách lấy dinh dưỡng và cấu tạo tế bào, nấm rơm thuộc giới Nấm, một nhóm sinh vật tách biệt hẳn với thực vật.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ nấm là thực vật vì mọc từ đất và có màu trắng hoặc nhạt như một số loại rau củ. Màu sắc và nơi mọc không quyết định một sinh vật thuộc nhóm nào — điều quyết định là cách sinh vật đó lấy chất dinh dưỡng để sống: tự quang hợp (thực vật) hay hấp thụ chất hữu cơ có sẵn (nấm). Một nhầm lẫn khác là nghĩ nấm men và nấm mũ là hai loài khác hẳn nhau về bản chất — thực ra cả hai đều là nấm, chỉ khác nhau ở mức độ phức tạp của cơ thể.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Nấm là sinh vật nhân thực, không có diệp lục, hấp thụ chất dinh dưỡng có sẵn từ môi trường thay vì tự quang hợp — đây là lý do nấm tách hẳn khỏi giới Thực vật. Cơ thể nấm có ba mức độ phức tạp: nấm men một tế bào, nấm mốc dạng sợi, và nấm mũ có thể quả rõ ràng.

Bài tiếp theo tìm hiểu nấm làm gì trong tự nhiên và trong đời sống — cả những việc có lợi lẫn những rắc rối nấm gây ra.