Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Rêu và dương xỉ
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em mô tả được đặc điểm cấu tạo, kích thước và nơi sống của rêu và dương xỉ, giải thích được vì sao rêu không thể mọc cao còn dương xỉ thì có thể, và nêu được điểm giống nhau trong cách hai nhóm này sinh sản.
Kiến thức nền cần nhớ
Hai bài trước em đã tìm hiểu về nấm — nhóm sinh vật dị dưỡng, không quang hợp (same-grade bridge). Từ bài này, em chuyển sang nhóm sinh vật đối lập hẳn: thực vật, sinh vật tự quang hợp tạo chất hữu cơ nhờ diệp lục. Thực vật không phải một khối đồng nhất — chúng được chia thành bốn nhóm lớn theo mức độ tiến hoá về cấu tạo, và rêu là nhóm đơn giản nhất trong bốn nhóm đó.
Khởi động
Nhìn kỹ chân một bức tường ẩm hay gốc cây trong sân trường vào mùa mưa, em có thể thấy một lớp thảm xanh mượt mọc sát mặt đất, cao chưa tới một xăng-ti-mét. Vì sao lớp thảm xanh đó không bao giờ mọc cao lên như một cây bình thường, dù sống ở nơi rất ẩm và nhiều chất dinh dưỡng?
Kiến thức trọng tâm
Rêu là nhóm thực vật đơn giản nhất, chưa có mô mạch dẫn thật — nghĩa là chưa có hệ thống ống dẫn chuyên biệt để vận chuyển nước và chất dinh dưỡng đi khắp cơ thể như ở những cây lớn. Nước phải thấm trực tiếp qua bề mặt từng tế bào một, mà cách thấm này chỉ hiệu quả trên một khoảng cách rất ngắn. Vì vậy rêu luôn thấp lùn, thường chỉ cao vài milimét đến vài xăng-ti-mét, và chỉ sống được ở nơi ẩm ướt quanh năm — chân tường, gốc cây, khe đá râm mát — nơi nước luôn có sẵn ngay trên bề mặt cơ thể rêu.
Dương xỉ tiến thêm một bước so với rêu: dương xỉ đã có mô mạch dẫn thật, gồm mạch gỗ vận chuyển nước và mạch rây vận chuyển chất dinh dưỡng đi khắp cây. Nhờ hệ thống vận chuyển này, dương xỉ có thể mọc cao hơn rêu rất nhiều — có loài dương xỉ ở Việt Nam cao tới vài mét — và có lá thật rõ ràng, khác hẳn lớp thảm rêu không phân biệt được thân, lá. Một đặc điểm dễ nhận ra của dương xỉ là lá non cuộn tròn lại như một chiếc vòi trước khi mở ra.
Dù khác nhau về kích thước và cấu tạo bên trong, rêu và dương xỉ vẫn giống nhau ở một điểm quan trọng: cả hai đều sinh sản bằng bào tử, chưa có hoa và chưa có hạt thật. Ở dương xỉ trưởng thành, mặt dưới lá thường có những đốm nhỏ màu nâu — đó là các túi chứa bào tử. Bào tử phát tán nhờ gió, rơi vào nơi ẩm ướt sẽ phát triển thành cây con mới. Đặc điểm sinh sản bằng bào tử này chính là dấu hiệu cho thấy cả hai nhóm còn ở mức tiến hoá sớm, trước khi thực vật phát triển ra cách sinh sản bằng hạt ở các nhóm sau.
Cả hai nhóm đều sinh sản bằng bào tử; khác biệt chính nằm ở việc có hay chưa có mô mạch dẫn thật.
Ví dụ
So sánh một cây rêu và một cây dương xỉ mọc cùng nơi
1
Ở một góc sân trường ẩm thấp, em thấy một mảng rêu xanh mọc sát mặt đất và một khóm dương xỉ cao khoảng 40 xăng-ti-mét mọc gần đó. Vì sao hai cây cùng sống ở một nơi ẩm ướt như nhau mà chiều cao lại chênh lệch lớn như vậy?
2
Rêu chưa có mô mạch dẫn thật, nước phải thấm trực tiếp qua từng tế bào — cách vận chuyển này chỉ hiệu quả trong phạm vi rất ngắn, nên rêu buộc phải thấp lùn.
3
Dương xỉ đã có mô mạch dẫn thật, gồm mạch gỗ và mạch rây, vận chuyển nước và chất dinh dưỡng đi xa hơn nhiều so với cách thấm trực tiếp qua tế bào.
4
Nhờ hệ mạch dẫn này, dương xỉ có thể nuôi những bộ phận ở xa gốc, nên mọc cao được — trong khi rêu, dù sống nơi rất ẩm, vẫn bị giới hạn chiều cao bởi cách vận chuyển nước kém hiệu quả.
5
Vậy chênh lệch chiều cao giữa rêu và dương xỉ không phải do lượng nước hay chất dinh dưỡng nơi chúng sống, mà do dương xỉ có mô mạch dẫn thật còn rêu thì chưa có.
Ví dụ
Xác định nhóm thực vật từ mô tả (dạng đề kiểm tra)
1
Một mẫu thực vật được mô tả như sau: cao khoảng 1 mét, có lá thật rõ ràng với lá non cuộn tròn khi còn nhỏ, mặt dưới lá trưởng thành có các đốm nâu nhỏ. Mẫu vật này thuộc nhóm rêu hay dương xỉ? Giải thích.
2
Chiều cao khoảng 1 mét đã vượt xa mức vài xăng-ti-mét thường thấy ở rêu, cho thấy mẫu vật này phải có mô mạch dẫn thật để nuôi được một cơ thể lớn như vậy.
3
Lá non cuộn tròn như một chiếc vòi là đặc điểm riêng, dễ nhận biết của dương xỉ, không xuất hiện ở rêu vì rêu không có lá thật để cuộn.
4
Các đốm nâu nhỏ mặt dưới lá trưởng thành chính là túi bào tử — bộ phận sinh sản đặc trưng của dương xỉ trưởng thành.
5
Vậy cả ba đặc điểm — chiều cao lớn, lá non cuộn tròn, đốm nâu chứa bào tử mặt dưới lá — đều khớp với dương xỉ, nên mẫu vật này thuộc nhóm dương xỉ, không phải rêu.
Sai lầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ rêu mọc thấp vì thiếu nước hoặc thiếu ánh sáng, nên chỉ cần tưới đủ nước là rêu sẽ cao lên như dương xỉ. Thực ra dù sống ở nơi ẩm ướt nhất, rêu vẫn không thể mọc cao, vì nguyên nhân nằm ở cấu tạo — rêu chưa có mô mạch dẫn thật để vận chuyển nước đi xa, chứ không phải do thiếu nước tại chỗ. Một nhầm lẫn khác là nghĩ dương xỉ đã có hoa vì lá to đẹp — dương xỉ vẫn sinh sản bằng bào tử, chưa có hoa và chưa có hạt thật.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Rêu chưa có mô mạch dẫn thật, thấp lùn, sống nơi ẩm ướt quanh năm. Dương xỉ có mô mạch dẫn thật, mọc cao hơn hẳn, lá non cuộn tròn đặc trưng. Cả hai vẫn sinh sản bằng bào tử, chưa có hoa và chưa có hạt.
Bài tiếp theo tìm hiểu bước tiến tiếp theo của thực vật: nhóm sinh sản bằng hạt, bắt đầu bằng câu hỏi hạt của cây thông và hạt bên trong một quả xoài khác nhau ở chỗ nào.
Hai bài trước em đã tìm hiểu về nấm — nhóm sinh vật dị dưỡng, không quang hợp (same-grade bridge). Từ bài này, em chuyển sang nhóm sinh vật đối lập hẳn: thực vật, sinh vật tự quang hợp tạo chất hữu cơ nhờ diệp lục. Thực vật không phải một khối đồng nhất — chúng được chia thành bốn nhóm lớn theo mức độ tiến hoá về cấu tạo, và rêu là nhóm đơn giản nhất trong bốn nhóm đó.
Rêu là nhóm thực vật đơn giản nhất, chưa có mô mạch dẫn thật — nghĩa là chưa có hệ thống ống dẫn chuyên biệt để vận chuyển nước và chất dinh dưỡng đi khắp cơ thể như ở những cây lớn. Nước phải thấm trực tiếp qua bề mặt từng tế bào một, mà cách thấm này chỉ hiệu quả trên một khoảng cách rất ngắn. Vì vậy rêu luôn thấp lùn, thường chỉ cao vài milimét đến vài xăng-ti-mét, và chỉ sống được ở nơi ẩm ướt quanh năm — chân tường, gốc cây, khe đá râm mát — nơi nước luôn có sẵn ngay trên bề mặt cơ thể rêu.
Dương xỉ tiến thêm một bước so với rêu: dương xỉ đã có mô mạch dẫn thật, gồm mạch gỗ vận chuyển nước và mạch rây vận chuyển chất dinh dưỡng đi khắp cây. Nhờ hệ thống vận chuyển này, dương xỉ có thể mọc cao hơn rêu rất nhiều — có loài dương xỉ ở Việt Nam cao tới vài mét — và có lá thật rõ ràng, khác hẳn lớp thảm rêu không phân biệt được thân, lá. Một đặc điểm dễ nhận ra của dương xỉ là lá non cuộn tròn lại như một chiếc vòi trước khi mở ra.
Dù khác nhau về kích thước và cấu tạo bên trong, rêu và dương xỉ vẫn giống nhau ở một điểm quan trọng: cả hai đều sinh sản bằng bào tử, chưa có hoa và chưa có hạt thật. Ở dương xỉ trưởng thành, mặt dưới lá thường có những đốm nhỏ màu nâu — đó là các túi chứa bào tử. Bào tử phát tán nhờ gió, rơi vào nơi ẩm ướt sẽ phát triển thành cây con mới. Đặc điểm sinh sản bằng bào tử này chính là dấu hiệu cho thấy cả hai nhóm còn ở mức tiến hoá sớm, trước khi thực vật phát triển ra cách sinh sản bằng hạt ở các nhóm sau.
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ rêu mọc thấp vì thiếu nước hoặc thiếu ánh sáng, nên chỉ cần tưới đủ nước là rêu sẽ cao lên như dương xỉ. Thực ra dù sống ở nơi ẩm ướt nhất, rêu vẫn không thể mọc cao, vì nguyên nhân nằm ở cấu tạo — rêu chưa có mô mạch dẫn thật để vận chuyển nước đi xa, chứ không phải do thiếu nước tại chỗ. Một nhầm lẫn khác là nghĩ dương xỉ đã có hoa vì lá to đẹp — dương xỉ vẫn sinh sản bằng bào tử, chưa có hoa và chưa có hạt thật.