Bài học

Vai trò của thực vật

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em nêu được năm vai trò chính của thực vật đối với môi trường và con người, và giải thích được vì sao chặt phá rừng trên đồi có thể gây ra xói mòn đất và lũ quét ở vùng thấp hơn.

Kiến thức nền cần nhớ

Suốt khoá học này, em đã tìm hiểu bốn nhóm thực vật — rêu, dương xỉ, hạt trần, hạt kín — cùng có một điểm chung: tự quang hợp nhờ diệp lục (same-grade bridge). Bài cuối này không xét thêm nhóm thực vật nào nữa, mà xét thực vật nói chung đóng vai trò gì với thế giới sống và với chính em.

Khởi động

Sau một trận mưa lớn, nước ở một sườn đồi trọc — nơi cây cối đã bị chặt phá hết — thường đục ngầu và chảy xiết hơn hẳn so với nước chảy từ một sườn đồi còn rừng che phủ. Vì sao chỉ riêng việc còn hay mất cây cối lại tạo ra khác biệt lớn như vậy?

Kiến thức trọng tâm

Thực vật giữ vai trò không thể thay thế với sự sống trên Trái Đất. Qua quá trình quang hợp, thực vật hấp thụ khí carbon dioxide và giải phóng khí oxygen ra không khí, là một trong những nguồn cung cấp oxygen quan trọng nhất cho sự sống. Thực vật cũng là điểm khởi đầu của hầu hết chuỗi thức ăn trong tự nhiên: động vật ăn cỏ ăn thực vật, động vật ăn thịt ăn động vật ăn cỏ, cứ thế năng lượng truyền đi khắp hệ sinh thái — mà nguồn năng lượng gốc luôn bắt đầu từ thực vật quang hợp.

Bộ rễ của thực vật còn có vai trò giữ đất. Rễ cây đan xen chặt vào đất, giữ các hạt đất không bị nước mưa cuốn trôi, đặc biệt quan trọng ở vùng đồi núi dốc hay ven sông, ven biển. Ngoài ra, tán lá rộng của rừng cây làm mát không khí xung quanh nhờ thoát hơi nước và che bóng, còn cả khu rừng lớn góp phần điều hoà khí hậu của cả một vùng — giữ độ ẩm, giảm nhiệt độ cực đoan so với vùng đất trống.

Với con người, thực vật còn là nguồn cung cấp trực tiếp: lúa, ngô, rau củ làm lương thực; gỗ từ cây rừng dùng xây nhà, đóng đồ dùng; nhiều loại cây cỏ được dùng làm dược liệu chữa bệnh từ xưa tới nay. Chính vì thực vật đảm nhận nhiều vai trò cùng lúc như vậy, việc chặt phá rừng — dù chỉ để lấy gỗ hay mở rộng đất canh tác — thường kéo theo hàng loạt hậu quả không ngờ tới, không chỉ mất đi nguồn oxygen và thức ăn, mà còn làm mất luôn lớp rễ giữ đất trên cả một sườn đồi.

Nhiều vai trò gắn liền với nhau — mất rừng vừa làm giảm oxygen và giữ đất, vừa làm mất nguồn gỗ và dược liệu.

Mỗi bước là hậu quả trực tiếp của bước trước — xói mòn đất không xảy ra ngay khi mất cây, mà xảy ra khi có mưa lớn sau đó.

Ví dụ

Giải thích vì sao đất ở sườn đồi trọc dễ xói mòn hơn

1
Hai sườn đồi ở cạnh nhau nhận cùng một trận mưa lớn: một sườn còn rừng che phủ, một sườn đã bị chặt trụi cây để trồng hoa màu. Vì sao sườn đồi trọc bị xói mòn đất nặng hơn hẳn?
2
Rễ cây trên sườn đồi còn rừng đan xen chặt vào đất, giữ các hạt đất lại với nhau như một mạng lưới tự nhiên.
3
Ở sườn đồi trọc, không còn mạng lưới rễ này, nên nước mưa chảy xiết trên bề mặt dễ dàng cuốn trôi lớp đất tơi xốp phía trên.
4
Tán lá và cành cây trên sườn đồi còn rừng còn làm giảm bớt lực rơi trực tiếp của nước mưa và giữ nước thấm từ từ vào đất, trong khi sườn đồi trọc không có gì cản, nước chảy nhanh và mạnh hơn nhiều.
5
Vậy sườn đồi trọc xói mòn nặng hơn vì thiếu cả hai lớp bảo vệ đất mà rừng cung cấp: rễ giữ đất bên dưới và tán lá làm giảm lực nước mưa bên trên.

Ví dụ

Đề xuất hai cách thực vật bảo vệ đồng ruộng Việt Nam (dạng đề kiểm tra)

1
Nhiều vùng đồng bằng ở Việt Nam thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ từ vùng núi phía trên đổ về. Em hãy nêu hai cách thực vật có thể giúp bảo vệ đồng ruộng khỏi ảnh hưởng của lũ và xói mòn, giải thích ngắn gọn từng cách.
2
Trồng và giữ rừng ở đầu nguồn, trên các sườn núi phía trên đồng bằng, giúp rễ cây giữ đất và giữ nước mưa thấm dần vào đất thay vì đổ dồn nhanh xuống hạ lưu, nhờ đó hạn chế lũ quét đổ về đồng ruộng.
3
Trồng cây, cỏ ở bờ ruộng, ven sông, ven kênh mương giúp rễ cây giữ chặt đất tại chỗ, chống xói mòn bờ khi nước chảy mạnh trong mùa mưa lũ.
4
Cả hai cách đều dựa trên cùng một nguyên lý — rễ cây giữ đất và làm chậm dòng nước — chỉ khác nhau ở vị trí áp dụng: đầu nguồn trên núi và tại chỗ ở bờ ruộng.
5
Vậy hai cách bảo vệ đồng ruộng bằng thực vật là giữ rừng đầu nguồn để hạn chế lũ quét, và trồng cây ở bờ ruộng, ven sông để chống xói mòn tại chỗ — cả hai đều tận dụng vai trò giữ đất của rễ cây.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ chặt một vài cây lẻ tẻ không ảnh hưởng gì, vì rừng còn rất nhiều cây khác. Đúng là hậu quả xói mòn hay lũ quét thường chỉ rõ rệt khi mất rừng trên diện rộng — nhưng điều đó không có nghĩa từng cây riêng lẻ không có vai trò: chính hàng loạt cây riêng lẻ cộng lại mới tạo nên lớp rễ giữ đất liên tục của cả sườn đồi, và việc chặt phá luôn bắt đầu từ chặt từng cây một.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Thực vật giải phóng oxygen, mở đầu hầu hết chuỗi thức ăn, giữ đất nhờ rễ, điều hoà khí hậu, và cung cấp lương thực, gỗ, dược liệu cho con người. Mất rừng kéo theo mất tất cả những vai trò này cùng lúc, đúng như chuỗi hậu quả xói mòn và lũ quét khi chặt phá rừng trên đồi.

Khoá học tiếp theo rời khỏi giới Nấm và giới Thực vật, chuyển sang tìm hiểu giới Động vật và cách các nhà khoa học sắp xếp muôn loài vào một hệ thống phân loại chung.