Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Các bậc phân loại và tên khoa học
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em nêu đúng thứ tự bảy bậc phân loại từ rộng đến hẹp, và viết đúng quy cách tên khoa học của một loài theo hệ thống hai từ Latin.
Kiến thức nền cần nhớ
Bài trước em đã biết phân loại dựa trên đặc điểm cấu tạo và sinh học ổn định, không phải cảm nhận chủ quan (same-grade bridge). Bài này đi vào chi tiết: các sinh vật không chỉ được xếp vào một nhóm duy nhất, mà được xếp vào một hệ thống nhiều bậc lồng nhau, giống như cách một cuốn sách được xếp vào một kệ, kệ đó lại thuộc về một khu vực của thư viện, và khu vực đó lại thuộc về cả toà nhà thư viện.
Khởi động
Nếu em tra một cuốn sách trong thư viện, em thường đi từ khu vực lớn (ví dụ khu Khoa học tự nhiên) tới một kệ sách nhỏ hơn, rồi tới đúng cuốn sách. Sinh vật học cũng tổ chức theo kiểu 'từ rộng tới hẹp' như vậy — nhưng bậc rộng nhất và bậc hẹp nhất được gọi là gì, và có bao nhiêu bậc ở giữa?
Kiến thức trọng tâm
Hệ thống phân loại sinh vật gồm bảy bậc lồng nhau, xếp từ rộng nhất đến hẹp nhất: Giới, Ngành, Lớp, Bộ, Họ, Chi, Loài. Bậc rộng nhất — Giới — gom một số lượng sinh vật khổng lồ có chung những đặc điểm cơ bản nhất, ví dụ toàn bộ Giới Động vật. Mỗi bậc đi xuống lại chia nhỏ nhóm phía trên thành các nhóm hẹp hơn, dựa trên những đặc điểm chung chi tiết hơn — cho tới bậc hẹp nhất, Loài, là tập hợp những cá thể sinh vật giống nhau nhất.
Hãy hình dung bậc phân loại như một cuộc thu hẹp dần phạm vi, tương tự việc tìm đúng một cuốn sách trong thư viện: bắt đầu ở Giới rộng nhất, sinh vật lần lượt được xếp vào một Ngành, rồi một Lớp, một Bộ, một Họ, một Chi, và cuối cùng dừng lại ở đúng một Loài. Con mèo nhà, chẳng hạn, thuộc Giới Động vật, Ngành Dây sống (những động vật có một cấu trúc nâng đỡ dọc theo lưng cơ thể trong giai đoạn phát triển), Lớp Thú (có lông mao, nuôi con bằng sữa), Bộ Ăn thịt, Họ Mèo, Chi Felis, và Loài Felis catus.
Mỗi bậc thu hẹp phạm vi sinh vật so với bậc trước, dựa trên đặc điểm chung chi tiết hơn.Loài là bậc hẹp nhất, và cũng là bậc mang tên khoa học hai từ mà phần sau bài học này giới thiệu.
Mỗi loài mang một tên khoa học riêng, viết theo một quy cách cố định trên toàn thế giới, gọi là danh pháp hai phần: tên Chi cộng tên loài. Từ đầu tiên là tên Chi, viết hoa chữ cái đầu; từ thứ hai là tên loài, viết thường toàn bộ; cả hai từ đều là tiếng Latin (hoặc được Latin hoá) và được in nghiêng khi trình bày — ví dụ Felis catus, không viết là 'felis Catus' hay 'FELIS CATUS'. Quy cách này do nhà khoa học Thuỵ Điển Carl Linnaeus đề xuất từ thế kỷ XVIII, và vẫn được toàn thế giới dùng đến nay chính vì nó thống nhất, không phụ thuộc vào ngôn ngữ địa phương của từng quốc gia.
Quy tắc: từ đầu (tên Chi) viết hoa chữ cái đầu, từ sau (tên loài) viết thường toàn bộ, cả hai được in nghiêng khi trình bày.
Ví dụ
Xác định bảy bậc phân loại của con mèo nhà
1
Xác định đầy đủ bảy bậc phân loại, từ Giới tới Loài, của con mèo nhà.
2
Con mèo là động vật đa bào, dị dưỡng, nên thuộc Giới Động vật; trong giai đoạn phát triển, cơ thể mèo có một cấu trúc nâng đỡ dọc theo lưng, nên thuộc Ngành Dây sống.
3
Mèo có lông mao bao phủ cơ thể và nuôi con bằng sữa mẹ — đặc điểm riêng của Lớp Thú; mèo có răng nanh sắc, móng vuốt để bắt mồi — đặc điểm của Bộ Ăn thịt.
4
Trong Bộ Ăn thịt, mèo thuộc Họ Mèo, nhóm thú thân hình mảnh mai với móng vuốt rút được; trong Họ Mèo, mèo nhà thuộc Chi Felis, và là Loài Felis catus.
5
Vậy bảy bậc phân loại của con mèo nhà, từ rộng đến hẹp, là: Giới Động vật, Ngành Dây sống, Lớp Thú, Bộ Ăn thịt, Họ Mèo, Chi Felis, Loài Felis catus.
Ví dụ
Sửa lỗi viết tên khoa học (dạng đề kiểm tra)
1
Một bài báo cáo của học sinh viết tên khoa học của loài người là 'homo Sapiens' và tên khoa học của loài hổ là 'PANTHERA TIGRIS'. Hãy chỉ ra lỗi sai và viết lại đúng quy cách.
2
Theo quy tắc danh pháp hai phần, từ đầu (tên Chi) phải viết hoa chữ cái đầu — ở đây 'homo' viết thường là sai, cần sửa thành 'Homo'; từ thứ hai (tên loài) viết thường toàn bộ, 'Sapiens' viết hoa chữ đầu là sai, cần sửa thành 'sapiens'.
3
Viết 'PANTHERA TIGRIS' toàn bộ chữ hoa sai cả hai quy tắc: từ loài 'tigris' phải viết thường toàn bộ, không được viết hoa như tên Chi.
4
Áp dụng đúng quy tắc cho cả hai trường hợp: tên Chi luôn viết hoa chữ cái đầu và chỉ chữ cái đầu, tên loài luôn viết thường toàn bộ, không phụ thuộc cách viết gốc trong đề bài.
5
Vậy tên khoa học viết đúng là Homo sapiens (loài người) và Panthera tigris (loài hổ), cả hai đều được in nghiêng khi trình bày.
Sai lầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ 'Chi' và 'Loài' là hai cách gọi khác nhau của cùng một khái niệm, hoặc đảo ngược thứ tự viết tên khoa học — viết tên loài trước tên Chi. Tên khoa học luôn viết Chi trước, loài sau, không được đảo ngược — và một Chi có thể chứa nhiều Loài khác nhau, ví dụ Chi Felis không chỉ có Felis catus (mèo nhà) mà còn có Felis silvestris (mèo rừng), hai loài khác nhau nhưng cùng một Chi vì có quan hệ họ hàng gần.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Bảy bậc phân loại, từ rộng đến hẹp: Giới, Ngành, Lớp, Bộ, Họ, Chi, Loài. Mỗi loài mang một tên khoa học hai từ — Chi viết hoa chữ đầu, loài viết thường toàn bộ, cả hai in nghiêng. Một Chi có thể chứa nhiều Loài có quan hệ họ hàng gần.
Bài tiếp theo dùng chính bậc Giới — bậc rộng nhất — để chia toàn bộ sinh vật trên Trái Đất thành năm nhóm lớn.
Bài trước em đã biết phân loại dựa trên đặc điểm cấu tạo và sinh học ổn định, không phải cảm nhận chủ quan (same-grade bridge). Bài này đi vào chi tiết: các sinh vật không chỉ được xếp vào một nhóm duy nhất, mà được xếp vào một hệ thống nhiều bậc lồng nhau, giống như cách một cuốn sách được xếp vào một kệ, kệ đó lại thuộc về một khu vực của thư viện, và khu vực đó lại thuộc về cả toà nhà thư viện.
Hệ thống phân loại sinh vật gồm bảy bậc lồng nhau, xếp từ rộng nhất đến hẹp nhất: Giới, Ngành, Lớp, Bộ, Họ, Chi, Loài. Bậc rộng nhất — Giới — gom một số lượng sinh vật khổng lồ có chung những đặc điểm cơ bản nhất, ví dụ toàn bộ Giới Động vật. Mỗi bậc đi xuống lại chia nhỏ nhóm phía trên thành các nhóm hẹp hơn, dựa trên những đặc điểm chung chi tiết hơn — cho tới bậc hẹp nhất, Loài, là tập hợp những cá thể sinh vật giống nhau nhất.
Hãy hình dung bậc phân loại như một cuộc thu hẹp dần phạm vi, tương tự việc tìm đúng một cuốn sách trong thư viện: bắt đầu ở Giới rộng nhất, sinh vật lần lượt được xếp vào một Ngành, rồi một Lớp, một Bộ, một Họ, một Chi, và cuối cùng dừng lại ở đúng một Loài. Con mèo nhà, chẳng hạn, thuộc Giới Động vật, Ngành Dây sống (những động vật có một cấu trúc nâng đỡ dọc theo lưng cơ thể trong giai đoạn phát triển), Lớp Thú (có lông mao, nuôi con bằng sữa), Bộ Ăn thịt, Họ Mèo, Chi Felis, và Loài Felis catus.
Mỗi loài mang một tên khoa học riêng, viết theo một quy cách cố định trên toàn thế giới, gọi là danh pháp hai phần: tên Chi cộng tên loài. Từ đầu tiên là tên Chi, viết hoa chữ cái đầu; từ thứ hai là tên loài, viết thường toàn bộ; cả hai từ đều là tiếng Latin (hoặc được Latin hoá) và được in nghiêng khi trình bày — ví dụ Felis catus, không viết là 'felis Catus' hay 'FELIS CATUS'. Quy cách này do nhà khoa học Thuỵ Điển Carl Linnaeus đề xuất từ thế kỷ XVIII, và vẫn được toàn thế giới dùng đến nay chính vì nó thống nhất, không phụ thuộc vào ngôn ngữ địa phương của từng quốc gia.
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ 'Chi' và 'Loài' là hai cách gọi khác nhau của cùng một khái niệm, hoặc đảo ngược thứ tự viết tên khoa học — viết tên loài trước tên Chi. Tên khoa học luôn viết Chi trước, loài sau, không được đảo ngược — và một Chi có thể chứa nhiều Loài khác nhau, ví dụ Chi Felis không chỉ có Felis catus (mèo nhà) mà còn có Felis silvestris (mèo rừng), hai loài khác nhau nhưng cùng một Chi vì có quan hệ họ hàng gần.