Đây là bản xem thử. Phiên bản đầy đủ trong ứng dụng có bài tập, AI chấm ngay và theo dõi tiến độ học.
Bài học
Cấu tạo hệ thần kinh và nơ-ron
Mục tiêu bài học
Sau bài này, em gọi đúng tên hai bộ phận cấu tạo của hệ thần kinh — trung ương và ngoại biên — và mô tả được đường đi của tín hiệu qua một nơ-ron, từ sợi nhánh tới cúc tận cùng sợi trục.
Kiến thức nền cần nhớ
Từ lớp 6, em đã biết tế bào là đơn vị cấu tạo của mọi cơ thể sống, và mỗi loại tế bào có hình dạng phù hợp với công việc riêng của nó (prior-grade review). Ở các bài mở đầu của Sinh học 8, em cũng đã gặp ý tưởng cơ thể người là một tập hợp các hệ cơ quan phối hợp với nhau (same-grade bridge). Hệ thần kinh chính là hệ cơ quan giữ vai trò chỉ huy — nhận thông tin, xử lí, rồi ra lệnh cho toàn bộ các hệ còn lại. Muốn hiểu nó chỉ huy thế nào, trước hết phải biết nó được ghép từ những phần nào.
Khởi động
Khi em giật mình vì tiếng còi xe, và khi em chủ động đưa tay gãi ngứa, cả hai đều là hệ thần kinh hoạt động. Nhưng hai phản ứng đó có xảy ra ở cùng một nơi trong cơ thể không? Bộ não nằm gọn trong hộp sọ — vậy làm sao nó biết chuyện gì đang xảy ra ở ngón chân em?
Kiến thức trọng tâm
Hệ thần kinh người chia thành hai bộ phận theo vị trí. Thần kinh trung ương gồm não (nằm trong hộp sọ) và tủy sống (nằm trong ống xương sống) — đây là nơi tiếp nhận, phân tích, và ra quyết định cho gần như mọi tín hiệu của cơ thể, được xương và màng bao bọc bảo vệ. Thần kinh ngoại biên gồm các dây thần kinh và hạch thần kinh nằm rải khắp cơ thể, có nhiệm vụ nối trung ương với từng cơ quan — mắt, da, cơ, tim, dạ dày — giống như một mạng lưới dây dẫn nối bộ điều khiển trung tâm tới từng thiết bị. Không có mạng lưới ngoại biên này, não và tủy sống dù xử lí giỏi đến đâu cũng không nhận được tin gì từ ngón chân, và cũng không gửi được lệnh nào ra ngoài.
Đơn vị cấu tạo và chức năng của toàn bộ hệ thần kinh là nơ-ron — một loại tế bào thần kinh chuyên biệt hóa để dẫn truyền tín hiệu điện. Một nơ-ron điển hình gồm ba phần chính. Sợi nhánh là những nhánh ngắn, phân nhiều tua quanh thân nơ-ron, có nhiệm vụ nhận tín hiệu tới từ nơ-ron khác. Thân nơ-ron chứa nhân tế bào, gom và xử lí các tín hiệu vừa nhận. Sợi trục là một sợi dài — có nơ-ron sợi trục dài cả mét, chạy từ tủy sống xuống tận ngón chân — dẫn tín hiệu ra khỏi thân nơ-ron, kết thúc bằng cúc tận cùng (còn gọi là cúc xi-náp), nơi tín hiệu được truyền tiếp sang nơ-ron kế tiếp hoặc sang một cơ quan.
Tín hiệu chỉ đi theo một chiều cố định trong một nơ-ron — không bao giờ chạy ngược từ cúc tận cùng về sợi nhánh.
Vì sao phải phân biệt trung ương và ngoại biên rạch ròi như vậy? Vì hai bộ phận này khác nhau cả về vị trí lẫn mức độ được bảo vệ. Não và tủy sống nằm sâu trong khung xương, bọc thêm ba lớp màng não tủy — chấn thương ở đây thường rất nghiêm trọng vì đây là nơi ra quyết định. Dây thần kinh ngoại biên nằm nông hơn, dễ tổn thương hơn khi va chạm, nhưng một dây thần kinh ngoại biên bị đứt thường chỉ làm mất cảm giác hoặc vận động ở đúng vùng nó phụ trách, không đe dọa toàn bộ hệ thần kinh như một chấn thương ở não hay tủy sống.
Trung ương chỉ gồm hai cấu trúc nằm trong khung xương bảo vệ; mọi dây thần kinh và hạch nằm ngoài đó đều thuộc ngoại biên.
Ví dụ
Gọi tên các phần của một nơ-ron và chiều tín hiệu
1
Một nơ-ron cảm giác ở da tay vừa nhận một tín hiệu chạm nhẹ. Hãy gọi tên các phần nó đi qua, theo đúng thứ tự.
2
Tín hiệu từ bên ngoài luôn được sợi nhánh tiếp nhận đầu tiên — đây là phần có nhiều nhánh nhỏ, diện tích tiếp xúc lớn, phù hợp để đón tín hiệu tới.
3
Từ sợi nhánh, tín hiệu dồn về thân nơ-ron, nơi chứa nhân — thân nơ-ron gom tín hiệu lại trước khi truyền tiếp, không phải nơi phát ra tín hiệu mới.
4
Thân nơ-ron chuyển tín hiệu vào sợi trục, một sợi dài dẫn tín hiệu đi xa khỏi thân nơ-ron, hướng về phía trung ương thần kinh.
5
Vậy chiều tín hiệu là sợi nhánh → thân nơ-ron → sợi trục → cúc tận cùng, đúng một chiều cố định, không đảo ngược.
Ví dụ
Xác định bộ phận thần kinh từ vị trí tổn thương (dạng đề kiểm tra)
1
Một tai nạn khiến dây thần kinh dẫn tới bàn tay phải của một bệnh nhân bị đứt, trong khi não và tủy sống hoàn toàn không tổn thương. Bệnh nhân còn cảm giác và cử động được bàn tay phải không? Vì sao?
2
Dây thần kinh dẫn tới bàn tay là một cấu trúc nằm ngoài hộp sọ và ống sống, nên thuộc thần kinh ngoại biên, không phải trung ương.
3
Dây thần kinh ngoại biên là con đường duy nhất nối trung ương với bàn tay; nó đứt nghĩa là tín hiệu cảm giác từ tay không tới được tủy sống, và lệnh vận động từ tủy sống cũng không tới được cơ tay.
4
Vì não và tủy sống vẫn nguyên vẹn, khả năng xử lí và ra quyết định của bệnh nhân không hề mất — chỉ riêng đường dẫn tới bàn tay phải là bị cắt, nên các phần cơ thể khác vẫn hoạt động bình thường.
5
Vậy bệnh nhân mất cảm giác và không cử động được bàn tay phải, dù trung ương thần kinh hoàn toàn khỏe mạnh, vì đường dẫn ngoại biên tới đúng bàn tay đó đã bị cắt đứt.
Sai lầm thường gặp
Nhiều bạn nghĩ dây thần kinh và nơ-ron là một. Thực ra một dây thần kinh ngoại biên là một bó gồm rất nhiều sợi trục của nhiều nơ-ron khác nhau, bọc chung trong một lớp mô liên kết — giống một sợi cáp điện gồm nhiều dây đồng nhỏ bên trong, chứ không phải một nơ-ron đơn lẻ kéo dài suốt cơ thể.
Luyện tập có hướng dẫn
Luyện tập độc lập
Kiểm tra nhanh
Ghi nhớ
Hệ thần kinh chia hai phần theo vị trí: trung ương (não, tủy sống, được xương và màng bảo vệ) và ngoại biên (dây thần kinh, hạch thần kinh, nối trung ương với mọi cơ quan). Đơn vị cấu tạo của cả hệ là nơ-ron, dẫn tín hiệu theo một chiều cố định: sợi nhánh → thân nơ-ron → sợi trục → cúc tận cùng.
Bài tiếp theo nhìn hệ thần kinh theo một cách chia khác — không phải theo vị trí, mà theo việc nó điều khiển hoạt động có ý thức hay không.
Từ lớp 6, em đã biết tế bào là đơn vị cấu tạo của mọi cơ thể sống, và mỗi loại tế bào có hình dạng phù hợp với công việc riêng của nó (prior-grade review). Ở các bài mở đầu của Sinh học 8, em cũng đã gặp ý tưởng cơ thể người là một tập hợp các hệ cơ quan phối hợp với nhau (same-grade bridge). Hệ thần kinh chính là hệ cơ quan giữ vai trò chỉ huy — nhận thông tin, xử lí, rồi ra lệnh cho toàn bộ các hệ còn lại. Muốn hiểu nó chỉ huy thế nào, trước hết phải biết nó được ghép từ những phần nào.
Hệ thần kinh người chia thành hai bộ phận theo vị trí. Thần kinh trung ương gồm não (nằm trong hộp sọ) và tủy sống (nằm trong ống xương sống) — đây là nơi tiếp nhận, phân tích, và ra quyết định cho gần như mọi tín hiệu của cơ thể, được xương và màng bao bọc bảo vệ. Thần kinh ngoại biên gồm các dây thần kinh và hạch thần kinh nằm rải khắp cơ thể, có nhiệm vụ nối trung ương với từng cơ quan — mắt, da, cơ, tim, dạ dày — giống như một mạng lưới dây dẫn nối bộ điều khiển trung tâm tới từng thiết bị. Không có mạng lưới ngoại biên này, não và tủy sống dù xử lí giỏi đến đâu cũng không nhận được tin gì từ ngón chân, và cũng không gửi được lệnh nào ra ngoài.
Đơn vị cấu tạo và chức năng của toàn bộ hệ thần kinh là nơ-ron — một loại tế bào thần kinh chuyên biệt hóa để dẫn truyền tín hiệu điện. Một nơ-ron điển hình gồm ba phần chính. Sợi nhánh là những nhánh ngắn, phân nhiều tua quanh thân nơ-ron, có nhiệm vụ nhận tín hiệu tới từ nơ-ron khác. Thân nơ-ron chứa nhân tế bào, gom và xử lí các tín hiệu vừa nhận. Sợi trục là một sợi dài — có nơ-ron sợi trục dài cả mét, chạy từ tủy sống xuống tận ngón chân — dẫn tín hiệu ra khỏi thân nơ-ron, kết thúc bằng cúc tận cùng (còn gọi là cúc xi-náp), nơi tín hiệu được truyền tiếp sang nơ-ron kế tiếp hoặc sang một cơ quan.
Vì sao phải phân biệt trung ương và ngoại biên rạch ròi như vậy? Vì hai bộ phận này khác nhau cả về vị trí lẫn mức độ được bảo vệ. Não và tủy sống nằm sâu trong khung xương, bọc thêm ba lớp màng não tủy — chấn thương ở đây thường rất nghiêm trọng vì đây là nơi ra quyết định. Dây thần kinh ngoại biên nằm nông hơn, dễ tổn thương hơn khi va chạm, nhưng một dây thần kinh ngoại biên bị đứt thường chỉ làm mất cảm giác hoặc vận động ở đúng vùng nó phụ trách, không đe dọa toàn bộ hệ thần kinh như một chấn thương ở não hay tủy sống.