Bài học

Thần kinh vận động và thần kinh sinh dưỡng

Mục tiêu bài học

Sau bài này, em phân biệt được thần kinh vận động và thần kinh sinh dưỡng theo việc hoạt động có ý thức hay không, và xếp đúng một hoạt động cho trước vào một trong hai nhóm.

Kiến thức nền cần nhớ

Bài trước em đã chia hệ thần kinh theo vị trí thành trung ương và ngoại biên (same-grade bridge). Cách chia đó trả lời câu hỏi "cấu trúc nằm ở đâu", nhưng chưa trả lời câu hỏi "nó điều khiển hoạt động nào". Bài này trả lời đúng câu hỏi thứ hai, bằng một cách chia khác — dựa trên việc em có chủ động ra lệnh được hay không.

Khởi động

Em có thể chủ động giơ tay lên, nhưng em có chủ động khiến tim đập chậm lại được không? Có thể chủ động nheo mắt lại, nhưng có chủ động khiến dạ dày ngừng co bóp giữa bữa ăn được không? Hai nhóm hoạt động này rõ ràng khác nhau — và hệ thần kinh xử lí chúng theo hai con đường khác nhau.

Kiến thức trọng tâm

Thần kinh vận động (còn gọi là thần kinh cơ xương) điều khiển các hoạt động có ý thức của cơ xương — đi, viết, nói, cầm nắm. Vỏ não chủ động ra lệnh, tín hiệu truyền qua tủy sống rồi ra tới cơ xương, và em hoàn toàn kiểm soát được: muốn giơ tay thì tay giơ, muốn dừng thì tay dừng. Vì hoạt động dưới sự kiểm soát trực tiếp của ý thức, nhóm này còn được gọi là hệ thần kinh thân thể.

Thần kinh sinh dưỡng điều khiển hoạt động của các cơ quan nội tạng — tim, dạ dày, ruột, mạch máu, tuyến mồ hôi — mà em không chủ động ra lệnh được. Nhóm này lại chia thành hai phân hệ hoạt động đối lập nhau. Phân hệ giao cảm tăng cường hoạt động khi cơ thể cần phản ứng nhanh — lúc chạy, lúc hồi hộp, lúc gặp nguy hiểm — làm tim đập nhanh hơn, đồng tử giãn ra để nhìn rõ hơn trong tình huống khẩn cấp. Phân hệ đối giao cảm làm việc ngược lại, kéo hoạt động về trạng thái nghỉ ngơi — làm tim đập chậm lại, tăng cường tiêu hóa sau bữa ăn. Hai phân hệ này luôn phối hợp, không phải phân hệ nào bật thì phân hệ kia tắt hẳn, mà chúng cân bằng nhau tùy tình huống cơ thể đang gặp.

Phép thử nhanh: nếu em chủ động ra lệnh và dừng được ngay lập tức, đó là vận động; nếu hoạt động cứ tự diễn ra dù em không nghĩ tới, đó là sinh dưỡng.

Ví dụ

Xếp một hoạt động vào đúng nhóm thần kinh

1
Bạn An đang chạy thể dục. Trong lúc đó, hai chân An bước đều và tim An đập nhanh hơn bình thường. Hai hiện tượng này thuộc nhóm thần kinh nào?
2
Bước chân là hoạt động của cơ xương, và An hoàn toàn có thể chủ động dừng lại hay đổi hướng bất cứ lúc nào — đây là dấu hiệu của thần kinh vận động.
3
Tim đập nhanh hơn không do An chủ động ra lệnh, mà tự động xảy ra khi cơ thể cần nhiều oxy hơn để vận động — đây là dấu hiệu của thần kinh sinh dưỡng, cụ thể là phân hệ giao cảm tăng cường hoạt động.
4
Hai hiện tượng xảy ra đồng thời nhưng thuộc hai nhóm khác nhau, đúng như nguyên tắc: hoạt động cơ xương chủ động là vận động, hoạt động nội tạng tự động là sinh dưỡng.
5
Vậy bước chân thuộc thần kinh vận động, còn tim đập nhanh thuộc thần kinh sinh dưỡng (phân hệ giao cảm).

Ví dụ

Phân tích một tình huống nghỉ ngơi (dạng đề kiểm tra)

1
Sau khi ăn no, một học sinh ngồi nghỉ. Lúc này dạ dày tăng cường co bóp để tiêu hóa thức ăn, còn tay học sinh cầm sách lật từng trang. Hãy xác định mỗi hoạt động thuộc nhóm thần kinh nào, và cho biết phân hệ nào của thần kinh sinh dưỡng đang chiếm ưu thế.
2
Tay lật trang sách là một cử động cơ xương mà học sinh hoàn toàn kiểm soát được — thuộc thần kinh vận động.
3
Co bóp dạ dày không do học sinh chủ động ra lệnh, xảy ra tự động để tiêu hóa thức ăn — thuộc thần kinh sinh dưỡng.
4
Tăng cường tiêu hóa là hoạt động đặc trưng của trạng thái nghỉ ngơi, đúng vai trò của phân hệ đối giao cảm — ngược với phân hệ giao cảm vốn chỉ tăng cường khi cơ thể cần phản ứng nhanh.
5
Học sinh đang ngồi nghỉ, không ở trạng thái khẩn cấp, nên phân hệ đối giao cảm chiếm ưu thế là hợp lí, khớp với việc dạ dày tăng cường tiêu hóa.
6
Vậy lật trang sách thuộc thần kinh vận động; co bóp dạ dày thuộc thần kinh sinh dưỡng, với phân hệ đối giao cảm đang chiếm ưu thế.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ nín thở được nên hô hấp thuộc thần kinh vận động hoàn toàn. Thực ra em chỉ chủ động được trong thời gian ngắn — nín thở lâu, cơ thể tự động thở lại dù em cố ý không muốn. Hô hấp bình thường vẫn do thần kinh sinh dưỡng điều khiển tự động; khả năng nín thở tạm thời chỉ là một sự can thiệp có giới hạn của ý thức lên một hoạt động vốn tự động.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Kiểm tra nhanh

Ghi nhớ

Thần kinh vận động điều khiển hoạt động có ý thức của cơ xương. Thần kinh sinh dưỡng điều khiển hoạt động tự động của nội tạng, gồm hai phân hệ đối lập: giao cảm tăng cường khi cần phản ứng nhanh, đối giao cảm kéo về trạng thái nghỉ ngơi.

Cả hai cách chia vừa học — theo vị trí và theo chức năng — đều mô tả hệ thần kinh lúc bình thường. Bài tiếp theo xem hệ thần kinh phản ứng thế nào khi có một kích thích bất ngờ ập tới.