Bài học

Ôn tập mệnh đề quan hệ xác định và không xác định

Mục tiêu

Sau bài học này, em phân biệt và dùng đúng mệnh đề quan hệ xác định (không có dấu phẩy) và không xác định (có dấu phẩy) khi mô tả các địa điểm và loài vật trong du lịch sinh thái.

Kiến thức nền cần có

Em đã học mệnh đề quan hệ xác định ở Khóa 1 (who/which/that/whose) và mệnh đề quan hệ không xác định ở Khóa 5. Bài học này ôn lại và đối chiếu cả hai loại trong cùng một bài, chưa dạy dạng mệnh đề quan hệ mới nào.

Khởi động

So sánh hai câu: "The langur that lives only in Cat Ba is critically endangered." và "The Cat Ba langur, which lives only on this archipelago, is critically endangered." Cả hai câu đều đúng ngữ pháp, nhưng vì sao câu đầu không có dấu phẩy còn câu sau lại có?

Hai loại mệnh đề quan hệ

Mệnh đề quan hệ xác định (defining relative clause) cung cấp thông tin cần thiết để xác định chính xác danh từ đang nói tới - bỏ mệnh đề này đi, câu mất đi phần thông tin quan trọng để biết đang nói về ai/cái gì. Mệnh đề này không có dấu phẩy, và có thể dùng "that" thay cho "who"/"which". Ví dụ: "The langur that lives only in Cat Ba is critically endangered." - nếu bỏ mệnh đề "that lives only in Cat Ba", câu chỉ còn "The langur is critically endangered", không rõ đang nói về loài voọc nào.

Mệnh đề quan hệ không xác định (non-defining relative clause) chỉ thêm thông tin bổ sung, không cần thiết để xác định danh từ - danh từ đã đủ rõ nghĩa mà không cần mệnh đề đó. Mệnh đề này luôn có dấu phẩy bao quanh, và KHÔNG được dùng "that". Ví dụ: "The Cat Ba langur, which lives only on this archipelago, is critically endangered." - bỏ mệnh đề "which lives only on this archipelago" đi, câu vẫn rõ nghĩa, vì tên riêng "Cat Ba langur" đã đủ xác định.

Bài kiểm tra nhanh để phân biệt: nếu danh từ là tên riêng (Cat Ba, Ha Long Bay, Phong Nha) hoặc đã được xác định rõ từ trước, mệnh đề đi kèm thường là không xác định, có dấu phẩy. Nếu danh từ chung chung (the langur, the area, the guide) cần thêm mệnh đề để biết chính xác đang nói về đối tượng nào, mệnh đề đó là xác định, không dấu phẩy.

"Whose" dùng cho cả hai loại mệnh đề để chỉ sở hữu: "The guide whose family has lived in Cuc Phuong for generations knows every trail." (xác định - không dấu phẩy, cần thiết để biết hướng dẫn viên nào), hoặc "Mr. Tuan, whose family has lived in Cuc Phuong for generations, knows every trail." (không xác định - có dấu phẩy, vì "Mr. Tuan" đã đủ xác định).

Một cách khác để tự kiểm tra: đọc to câu lên. Nếu chỗ có dấu phẩy tạo ra một khoảng ngắt tự nhiên, giống như đang chêm thêm một lời giải thích phụ, đó là dấu hiệu của mệnh đề không xác định. Nếu đọc liền mạch không ngắt, mệnh đề đó nhiều khả năng là xác định, vì nó gắn chặt vào nghĩa chính của câu.

Dấu phẩy là tín hiệu rõ nhất: có dấu phẩy nghĩa là thông tin bổ sung, không dấu phẩy nghĩa là thông tin cần thiết.

Ví dụ

Kết hợp hai câu thành mệnh đề quan hệ xác định

1
Kết hợp hai câu thành một câu dùng mệnh đề quan hệ: "The eco-lodge is fully booked this month. The eco-lodge overlooks the mangrove forest." Bẫy: học sinh cần quyết định có thêm dấu phẩy hay không.
2
"The eco-lodge" trong câu 1 là danh từ chung, cần mệnh đề ở câu 2 để biết chính xác eco-lodge nào - đây là thông tin cần thiết để xác định, nên dùng mệnh đề quan hệ xác định, không dấu phẩy.
3
Loại phương án có dấu phẩy quanh mệnh đề, vì thông tin "overlooks the mangrove forest" là cần thiết để biết đang nói eco-lodge nào, không phải thông tin phụ.
4
"The eco-lodge that overlooks the mangrove forest is fully booked this month."
5
Danh từ chung cộng thông tin cần thiết để xác định thì là mệnh đề xác định, không dấu phẩy, có thể dùng "that". Biến thể gần: "The trail that leads to the waterfall is closed for repair."

Ví dụ

Kết hợp hai câu thành mệnh đề quan hệ không xác định

1
Kết hợp: "Cuc Phuong National Park was Vietnam's first national park. Cuc Phuong National Park opened in 1962." Bẫy: "Cuc Phuong National Park" là tên riêng, học sinh dễ quên rằng thông tin thêm vào chỉ mang tính bổ sung.
2
Vì "Cuc Phuong National Park" đã là tên riêng, đủ xác định, mệnh đề "opened in 1962" chỉ là thông tin bổ sung, không cần thiết để biết đang nói công viên nào.
3
Loại phương án không có dấu phẩy và dùng "that", vì tên riêng không cần mệnh đề xác định, và "that" không dùng được cho mệnh đề không xác định.
4
"Cuc Phuong National Park, which opened in 1962, was Vietnam's first national park."
5
Tên riêng thường đi cùng mệnh đề không xác định, có dấu phẩy, không dùng "that". Biến thể gần: "Ha Long Bay, which was recognised by UNESCO in 1994, attracts millions of visitors each year."

Ví dụ

Tìm lỗi sai về dấu phẩy trong mệnh đề quan hệ

1
Tìm lỗi sai: "Cat Ba Archipelago, that includes over 350 islands, is a popular ecotourism destination." Bẫy nằm ở việc dùng "that" cho một mệnh đề đáng lẽ phải không xác định.
2
"Cat Ba Archipelago" là tên riêng, đã đủ xác định, nên mệnh đề đi kèm phải là không xác định, có dấu phẩy - nhưng "that" không bao giờ được dùng trong mệnh đề quan hệ không xác định.
3
Sửa "that" thành "which", giữ nguyên hai dấu phẩy đã có.
4
"Cat Ba Archipelago, which includes over 350 islands, is a popular ecotourism destination."
5
"That" chỉ dùng được trong mệnh đề quan hệ xác định, không dấu phẩy; mệnh đề không xác định luôn dùng "who/which/whose", không bao giờ dùng "that".

Bẫy thường gặp

(1) Thêm dấu phẩy cho mệnh đề xác định, dù thông tin đó cần thiết để xác định danh từ. (2) Dùng "that" trong mệnh đề không xác định, đặc biệt sau tên riêng - "that" chỉ dùng được cho mệnh đề xác định. (3) Chỉ thêm một dấu phẩy (đầu hoặc cuối mệnh đề) thay vì đủ hai dấu phẩy bao quanh trọn mệnh đề không xác định nằm giữa câu.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Luôn hỏi: bỏ mệnh đề này đi, câu có còn đủ rõ nghĩa không? Nếu còn rõ, đó là mệnh đề không xác định, cần dấu phẩy, không dùng "that". Nếu mất thông tin quan trọng, đó là mệnh đề xác định, không dấu phẩy, có thể dùng "that".

Bài tiếp theo chuyển sang câu tường thuật, ôn lại cách chuyển lời nói trực tiếp của một hướng dẫn viên du lịch sang lời tường thuật.