Dựng ảnh và đặc điểm ảnh qua thấu kính phân kì

Ở Chương 1, em đã học hai tính chất tổng quát: tia qua quang tâm O truyền thẳng (đúng cho cả hai loại thấu kính), và ở thấu kính phân kì, tiêu điểm F chỉ là tiêu điểm ảo — đường kéo dài của tia ló mới đi qua đó, không có tia sáng thật nào đi qua F thật sự. Chương 2 đã cho em kinh nghiệm dựng ảnh bằng hai tia đặc biệt với thấu kính hội tụ; bài này áp dụng đúng cách làm đó, chỉ đổi sang thấu kính phân kì.

Để dựng ảnh của điểm sáng B qua thấu kính phân kì, ta dùng hai tia đặc biệt: **Tia 1** — đi qua quang tâm O: truyền thẳng, không đổi hướng — giống hệt thấu kính hội tụ. **Tia 2** — song song với trục chính: sau khi ló ra, tia này bị loe ra xa trục chính, nhưng **đường kéo dài ngược** của nó (nét đứt, kéo về phía trước thấu kính) lại đi qua tiêu điểm F — tiêu điểm này nằm CÙNG PHÍA với vật, chứ không phải phía sau thấu kính như ở thấu kính hội tụ. Vì tia ló thật sự của Tia 2 không bao giờ cắt Tia 1 ở phía sau thấu kính, ảnh B′ chỉ có thể xác định được bằng giao điểm của **đường kéo dài** hai tia này ở phía trước thấu kính — cùng phía với vật thật. Đây chính là lí do ảnh qua thấu kính phân kì luôn là **ảnh ảo**: mắt nhìn ngược trở lại thấu kính có cảm giác tia sáng như xuất phát từ B′, nhưng thực ra không có tia sáng thật nào đi qua điểm đó. Vì B′ luôn nằm giữa quang tâm O và tiêu điểm F (không thể vượt ra ngoài F dù vật đặt ở đâu), ảnh A′B′ luôn **cùng chiều** với vật và luôn **nhỏ hơn** vật — đây là kết luận đúng cho MỌI vị trí đặt vật trước thấu kính phân kì, khác hẳn với năm trường hợp phức tạp của thấu kính hội tụ. Một chi tiết đáng chú ý thêm: vật càng đặt xa thấu kính phân kì, ảnh ảo càng nhỏ đi và càng tiến gần về phía tiêu điểm F; ngược lại, vật càng đặt gần thấu kính, ảnh ảo càng tiến gần bằng kích thước vật thật (vì khi đó B′ gần trùng vị trí với B).