So sánh ảnh qua thấu kính hội tụ và thấu kính phân kì

So sánh đầy đủ đặc điểm ảnh của hai loại thấu kính: **Thấu kính hội tụ**: có tới năm trường hợp khác nhau tùy vị trí vật — ảnh thật (ngược chiều) khi $d > f$, với độ lớn từ nhỏ hơn, bằng, đến lớn hơn vật tùy $d$ so với $2f$; và ảnh ảo (cùng chiều, LUÔN lớn hơn vật) khi $d < f$. **Thấu kính phân kì**: chỉ có MỘT trường hợp duy nhất cho mọi vị trí vật — ảnh ảo, cùng chiều, LUÔN nhỏ hơn vật. Từ đây rút ra **dấu hiệu phân biệt quan trọng nhất**: khi đề bài chỉ cho biết đặc điểm ảnh mà không nói rõ loại thấu kính, hãy nhìn vào ĐỘ LỚN của ảnh ảo. Ảnh ảo LỚN HƠN vật chỉ có thể đến từ thấu kính hội tụ (vật đặt trong khoảng tiêu cự); ảnh ảo NHỎ HƠN vật chỉ có thể đến từ thấu kính phân kì. Riêng thông tin "ảo, cùng chiều" mà chưa biết lớn hơn hay nhỏ hơn thì CHƯA ĐỦ để kết luận loại thấu kính — cần thêm dữ kiện về độ lớn. Ngoài ra, nếu đề bài cho biết ảnh là ảnh THẬT (ngược chiều), có thể khẳng định ngay đó là thấu kính hội tụ, vì thấu kính phân kì không bao giờ tạo ra ảnh thật. Có một cách khác để ghi nhớ sự khác biệt này: hãy hình dung độ lớn ảnh ảo như một "cuộc kéo co" giữa vật và tiêu điểm. Ở thấu kính hội tụ, khi vật lọt hẳn vào bên trong khoảng tiêu cự, quang tâm và tiêu điểm ảnh 'kéo' điểm cắt của các tia ló ra rất xa phía trước thấu kính, khiến ảnh phình to lên rõ rệt. Ở thấu kính phân kì thì hoàn toàn khác: điểm ảnh B′ không bao giờ được phép vượt ra ngoài đoạn OF — nó bị 'nhốt' vĩnh viễn giữa quang tâm và tiêu điểm, nên ảnh chỉ có thể co lại chứ không thể phình to hơn vật được. Vì thế, dù đề bài đổi tiêu cự hay đổi vị trí vật thế nào đi nữa, thấu kính phân kì cũng không bao giờ 'bất ngờ' tạo ra một ảnh lớn hơn vật — đây là một cách kiểm tra nhanh khi làm bài trắc nghiệm: hễ thấy đáp án nào ghi 'thấu kính phân kì cho ảnh lớn hơn vật', đó chắc chắn là đáp án sai.