Bài học

Từ vựng về hệ sinh thái và chuỗi thức ăn

Mục tiêu bài học

Sau bài học này, em dùng đúng vốn từ về hệ sinh thái (ecosystem, habitat, biodiversity, food chain, endangered species, extinction) để mô tả một chuỗi thức ăn và giải thích vì sao mất một mắt xích trong chuỗi đó có thể ảnh hưởng đến cả hệ sinh thái.

Kiến thức nền cần có

Em đã biết các từ chỉ động vật/thực vật cơ bản từ những lớp dưới. Bài này không dạy lại tên con vật, mà dạy các từ TRỪU TƯỢNG hơn để nói về MỐI QUAN HỆ giữa các sinh vật trong tự nhiên.

Câu hỏi khởi động

Trong một chuyến dã ngoại ở Vườn quốc gia Cúc Phương, Quang hỏi hướng dẫn viên: 'If one type of insect disappeared from this forest, would anything else change?' Hướng dẫn viên trả lời rằng gần như chắc chắn có, vì mọi sinh vật trong một hệ sinh thái đều nằm trong một mạng lưới phụ thuộc lẫn nhau -- đây chính là ý tưởng trung tâm của bài học này. Nắm được đúng từ vựng để gọi tên từng vai trò trong mạng lưới đó là bước đầu tiên để hiểu và giải thích hiện tượng này.

Vốn từ về hệ sinh thái và chuỗi thức ăn

Ecosystem (hệ sinh thái) chỉ toàn bộ cộng đồng sinh vật sống cùng nhau trong một môi trường, cùng với các yếu tố phi sinh vật (đất, nước, khí hậu) tác động lên chúng. Habitat (môi trường sống) chỉ nơi ở tự nhiên của một loài cụ thể. Biodiversity (đa dạng sinh học) chỉ sự phong phú về số lượng loài sinh vật trong một khu vực. Food chain (chuỗi thức ăn) mô tả trật tự ai ăn ai trong tự nhiên, gồm ba vai trò chính: producer (sinh vật sản xuất, ví dụ cây xanh, tự tạo năng lượng từ ánh sáng), consumer (sinh vật tiêu thụ, ăn sinh vật khác để lấy năng lượng), và decomposer (sinh vật phân hủy, ví dụ nấm và vi khuẩn, phân hủy xác sinh vật chết trả lại chất dinh dưỡng cho đất).

Extinction (sự tuyệt chủng) và endangered species (loài có nguy cơ tuyệt chủng) là hai khái niệm gần nhau nhưng không giống nhau: một loài có thể ở trạng thái nguy cấp trong nhiều năm trước khi thật sự tuyệt chủng, và một số nỗ lực bảo tồn có thể đưa một loài nguy cấp trở lại trạng thái an toàn hơn.

Endangered species (loài có nguy cơ tuyệt chủng) chỉ một loài đang giảm số lượng nghiêm trọng, có nguy cơ biến mất hoàn toàn; extinction (sự tuyệt chủng) chỉ việc một loài đã biến mất hoàn toàn khỏi Trái Đất, không thể phục hồi. Khi một mắt xích trong chuỗi thức ăn -- dù chỉ là một loài côn trùng nhỏ -- biến mất, các sinh vật phụ thuộc vào nó (ăn nó hoặc được nó thụ phấn) cũng bị ảnh hưởng theo, tạo ra hiệu ứng dây chuyền trong cả hệ sinh thái.

Producer, consumer, decomposer luôn xuất hiện theo đúng thứ tự này khi mô tả một chuỗi thức ăn hoàn chỉnh.

Ví dụ

Mô tả một chuỗi thức ăn bằng đúng vốn từ

1
Cho sơ đồ: cỏ → châu chấu → ếch → rắn → đại bàng, kèm nấm phân hủy xác các sinh vật này. Viết một đoạn ngắn mô tả vai trò của từng mắt xích, dùng đúng producer/consumer/decomposer. Bẫy ở đây là học sinh dễ gọi tất cả động vật là 'consumer' mà không phân biệt các bậc tiêu thụ khác nhau.
2
Cỏ là producer vì tự tạo năng lượng từ ánh sáng mặt trời. Châu chấu, ếch, rắn, đại bàng đều là consumer vì đều ăn sinh vật khác để lấy năng lượng, dù ở các bậc khác nhau trong chuỗi. Nấm là decomposer vì phân hủy xác chết, trả lại chất dinh dưỡng cho đất để cây cỏ tiếp tục phát triển.
3
Một mô tả sai có thể viết 'The eagle is a producer because it is at the top of the chain' -- nhầm vị trí cao nhất trong chuỗi với vai trò producer; vị trí trong chuỗi không quyết định vai trò, chỉ có việc tự tạo năng lượng hay ăn sinh vật khác mới quyết định.
4
Grass is the producer. Grasshoppers, frogs, snakes, and eagles are all consumers, each at a different level of the chain. Fungi are decomposers that break down dead organisms and return nutrients to the soil.
5
Vai trò trong chuỗi thức ăn được xác định bởi CÁCH sinh vật lấy năng lượng, không phải vị trí của nó trong sơ đồ. Biến thể: nếu thay châu chấu bằng một loài ăn thực vật khác (ví dụ thỏ), chuỗi vẫn giữ nguyên cấu trúc producer - consumer - decomposer.

Ví dụ

Giải thích hiệu ứng dây chuyền khi mất một mắt xích

1
Tình huống: 'Overfishing has sharply reduced the number of a small fish species in a coastal ecosystem.' Câu hỏi: giải thích vì sao điều này có thể khiến một loài san hô ở cùng khu vực cũng bị ảnh hưởng, dù san hô không ăn loài cá đó.
2
Cần xác định mối liên hệ gián tiếp: loài cá nhỏ này có thể ăn một loại tảo bám trên san hô; khi số lượng cá giảm mạnh, tảo phát triển không kiểm soát, che phủ và làm san hô thiếu ánh sáng, dần suy yếu. Đây là ví dụ về biodiversity: mỗi loài, dù nhỏ, vẫn giữ một vai trò cân bằng cho toàn bộ ecosystem.
3
Một cách giải thích sai có thể cho rằng san hô bị ảnh hưởng 'vì cá là thức ăn của san hô' -- san hô không ăn cá theo cách đó; lỗi này bỏ qua đúng cơ chế gián tiếp qua tảo.
4
The small fish normally eat the algae that grow on the coral. When overfishing reduces the fish population, the algae grow uncontrolled, blocking light from the coral and gradually weakening it.
5
Mất một mắt xích trong hệ sinh thái hiếm khi chỉ ảnh hưởng trực tiếp -- luôn tìm mối liên hệ gián tiếp qua chuỗi thức ăn trước khi kết luận một loài không liên quan.

Luyện tập có hướng dẫn

Luyện tập độc lập

Lỗi thường gặp

Bẫy hay gặp nhất của bài này: gọi mọi động vật trong chuỗi thức ăn là consumer mà không phân biệt bậc, hoặc nhầm vị trí cao nhất trong sơ đồ (đại bàng, sư tử) với vai trò producer. Bẫy thứ hai: quên rằng mất một mắt xích thường ảnh hưởng GIÁN TIẾP đến những loài không trực tiếp liên quan, qua một chuỗi trung gian.

Tóm tắt

Một hệ sinh thái (ecosystem) gồm nhiều loài sống trong cùng môi trường (habitat), tạo nên sự đa dạng sinh học (biodiversity). Chuỗi thức ăn (food chain) có ba vai trò: producer, consumer, decomposer -- xác định bởi cách sinh vật lấy năng lượng, không phải vị trí trong sơ đồ. Mất một mắt xích có thể gây hiệu ứng dây chuyền, kể cả đến những loài tưởng như không liên quan.

Bài tiếp theo, em ôn lại mệnh đề quan hệ rút gọn -- điểm ngữ pháp đã học ở làng nghề truyền thống -- để mô tả các sinh vật và hiện tượng trong hệ sinh thái ngắn gọn hơn.